İran iç siyasetinde iktisat idaresi sık sık tenkitlerin gayesi oluyor. İran Merkez Bankası Başkanı Mohammad Reza Farzin’in yerine Cumhurbaşkanı Pezeşkiyan’a yakınlığıyla bilinen, evvelki Maliye Bakanlarından Abdolnaser Hemmati 31 Aralık 2025 tarihinde vazifeye getirildi. İran basınına yansıdığına nazaran yeni Merkez Bankası Başkanı’nın gündeminde kur rejimini sadeleştirme yani “tek kur sistemi” var.

TARTIŞMANIN ODAĞI: TEK KUR SİSTEMİ

“Tek kur” maksadı değerli. Zira tüm tartışmalar “bu hedef” etrafında dönüyor. İran iktisadını yakından takip eden kaynaklar “ucuz resmi döviz tahsisatının kaldırılma kararından sonra esnafın önünü göremediği için aksiyona çıktığını” belirtiyor. Ekonomik yapıya itiraz beyanlarında, dolar vurgunuyla süratle varlıklı olan kısımlar yer alıyor. Lisana getirilen görüşler özetle şöyle:

“Mağaza kapatmak çalışmaktan daha karlı hale geldi. Özbekistan’a, Mısır’a fabrika açmaya giden güçlü İranlılar var. Türkiye’de çok sayıda yatırımı olan İranlı var. İran parası dışarı çıkıyor. Yaptırımlar halkın ömrünü zora soktu. Besin fiyatları da süratle artınca esnaf ve halk rahatsızlığını hareketlerle ortaya koydu. Dolar dalgalanmasıyla baş edilemediği için devlet de hareketlere evvel hak verdi. Cumhurbaşkanı Pezeşkiyan bu yüzden süratle esnaf odalarıyla görüştü.”

STOKÇULAR VE FAHİŞ FİYAT VURGUNCULARI

Odatv’nin görüşüne başvurduğu Tahran’da yaşayan İranlı gazeteciler halkın öfkesinin stokçulara yöneldiğini belirtiyor;

“İran’da stokçuluk yaparak vurgun yapan önemli bir kesim var. Bunlar birebir vakitte dolar zengini. Cumhurbaşkanı Pezeşkiyan, sık sık stokçuluk ve fahiş fiyat uyarısı yapıyor. Halk bu kısma karşı çok öfkeli. Hükümet ortamı sakinleştirmek için her vatandaşa aylık 1 milyon toman (açık piyasa kura nazaran yaklaşık 7 dolar) karşılığı alışveriş takviyesi yapılacağını duyurdu. İran devleti yurt içinde aksiyona kalkışan tüccar bölümlere yeni kredi kelamı vererek iç piyasayı rahatlatmaya çalışıyor.”

İRAN MALİYE BAKANLIĞI KAYNAKLARINA SORDUK

Pekala İran Hükümeti kredi musluklarını açabilecek mi? Odatv’nin ulaştığı İran Maliye Bakanlığı kaynakları esnafın kredi muhtaçlığının çabucak karşılanmasının mümkün olmadığını, İran takvimine nazaran yılın son iki ayına girildiğini, bankaların yeni yılın birinci aylarında kredi vermeye başladığını belirtiyor.

İsminin açıklanmasını istemeyen yetkili İran Merkez Bankası’nın müdahaleleri sonucu (görüşmeyi yaptığımız sırada) 1 doların 137 bin tümene kadar düştüğünü bunun da esnafı biraz olsun rahatlattığını belirtti. Yetkili, “Parayı döviz/altından üretime yönlendirmek” amacıyla atılan adımların İran basınında “yeni döviz paketi” başlığıyla verildiğini aktardı. Böylelikle döviz/altın piyasasında spekülasyon hedefli büyük para hareketlerinin kontrol altına alınması hedefleniyor.

ESNAF ODASI: KUR HER GÜN ARTARSA TİCARET YAPILAMAZ!

Çalışma Bakanı Ahmad Maydari denetim düzeneğinin sıkılaştırılacağını, fiyat baskılarını sınırlamak gayesiyle ödemelerin nakit transferi yerine temel muhtaçlık hususları için kullanılabilecek “kuponlar” halinde yapılacağını duyurmuştu.

İran Esnaf Odası Başkanı Kasım Nûde Ferâhânî de kur oynaklığının frenlenmesi talebinde bulunuyor. “Kur her gün artarsa ticaret yapılamaz” diyen Ferahani kurun sabitlenmesi talebini öne çıkarıyor.

ÖNCE BAŞÖRTÜSÜ, SONRA ETNİK KIŞKIRTMA ARTIK DE DOLAR OPERASYONU

Kudüs TV’deki yorumlarıyla öne çıkan, İran’ı güzel bilen isimlerden siyaset bilimci Levent Şişman da halkın ‘dolar burjuvazisini’ amaç aldığını belirtiyor. ABD ve İsrail’in evvel başörtüsü sonra da etnik kışkırtma üzerinden İran iç cephesini zayıflatmaya odaklandığını belirten Şişman berbat ekonomik şartların yarattığı huzursuzluğun giderek büyüdüğünü, bunun en değerli sebeplerinden birinin de ‘dolar zenginleri’ olduğunun altını çiziyor.

“FARKLI KUR SİSTEMİ DALGALANMAYA YOL AÇIYOR”

Şişman’ın görüşleri şöyle;

“İran’ın dış borcu yok. Dünyada dış borcu olmayan yalnızca birkaç ülke var. Devlet daima nakit çalışıyor. İktisat de %80 dolayında kamuya ilişkin. İran’da tek kur sistemi yok. Farklı kademelerde farklı kurlar uygulanıyor. Dalgalanmalar da dengeyi süratli bozuyor. Dolarla ticarete aslında göz yumuluyordu. Bundan ötürü kimi kısımlar süratle zenginleşti. İranlı zenginlerin yalnızca gayrimenkul yatırımları örneğin Türkiye’de geride bıraktığımız 10 yıl içerisinde 6 milyar doları buldu. Fabrikasını dışarı taşıyan çok İranlı varlıklı var. Yurtdışındaki İran tersi aksiyonların gerisinde da bu sınıf bulunuyor.”

ÜNLÜ İRANLI İKTİSATÇI: DIŞARIDAKİ 120 MİLYAR DOLAR MAL VARLIĞI İRAN’A GETİRİLMELİ

“Dolar burjuvazisinin” nasıl engelleneceği İranlı iktisatçıların da gündeminde. Ünlü akademisyenlerden Muhammed İstek Yerzizade toplumsal medya hesabından Cumhurbaşkanı Pezeşkiyan’la direkt görüştüğünü ve şu görüşleri kendisine aktardığını duyurdu; “Dolara bağlı ögelere kararnameyle direkt müdahale edilmeli, tek kur vaadi bir an evvel hayata geçirilmeli.” Yerzizade, İran iktisat kurmaylarının açıkladığına nazaran dışarıda bulunan 120 milyar dolar mal varlığının ülkeye getirilmesi gerektiğini de belirtiyor.