Vefatının 35. yılında… Cumhuriyet’in sesi: Adnan Saygun…
6 Ocak, büyük bestekarımız Ahmed Adnan Saygun’un mevt yıldönümü… Onu 1991 yılında kaybettik. En büyük dileklerinden biri olan “Yunus Emre” oratoryosunun Ayasofya’daki temsili, ne yazık ki vefatından dokuz gün sonra Hikmet Şimşek idaresinde gerçekleşiyor. “Yunus Emre Oratoryosu”, Cumhuriyet Devri Türk Müziğinin en kıymetli ve en çok seslendirilen yapıtlarından biridir. Saygun, Atatürk’ün isteğiyle yaratılan birinci Türk operası “Özsoy”un da bestekarıdır. 1971’de yürürlüğe giren Devlet Sanatçılığı Kanunu çerçevesinde birinci “Devlet Sanatçısı” unvanı Adnan Saygun’a veriliyor.
Adnan Saygun, yapıtlarıyla yaşıyor… Müziğinin tesiri, pahası onu ferdî olarak tanıyanları, sevenleri aşıyor. Onun için büyük bir emek harcayarak, ihtimamlı bir kitap hazırlayan Emre Aracı da birebir değerlendirmeyi yapıyor:
“Saygun’un yapıtlarına karşı özellikle yurtdışından olmak üzere önemli yaklaşımlar olduğunu tespit etmek sevindirici. Bunların başında elbet Saygun’un temel yapıtlarının sistematik bir biçimde kayıtlarının gerçekleştiriliyor olması büyük ehemmiyet taşıyor. Bu kayıtların memleketler arası kataloglara da girmiş olması Saygun’un daima hasretini çektiği üniversal olabilme yolunda kalıcılığa ulaşması açısından büyük bir kazanç”
TÜRK ULUSAL MÜZİĞİ
Saygun Türk müzik tarihine, “Türk Beşleri” olarak geçen bestekarlardan biri… Türk Beşleri bilhassa Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluş periyodunda yapıtlarıyla kendilerinden kelam ettirmiş beş Klasik Batı Müziği bestekarını bir ortada tanım etmek için kullanılan milletlerarası bir tabir…
Bu müzisyenler: Ahmed Adnan Saygun, Ulvi Cemal Erkin, Cemal Reşit Rey, Hasan Ferit Alnar, Necil
Kazım Akses’dir. Bu isimler, Türk müziği için çok kıymetlidir.
Adnan Saygun, çok taraflı bir müzik adamı; bestekar, kuramcı, araştırmacı ve müzik eğitimcisi… Korodan operaya, senfoniden oda müziğine kadar müziğin her tipinde besteler yapmış… Türk ulusal müziğini yaratma ideali için ömrü boyunca çalışmış. Halk müziğini anlayabilmek, hissedebilmek için çok güç şartlar altında -bazen bir atın çektiği tahta arabayla- köylere kasabalara gitmiş…
Oralarda yaşamış, araştırma yapmış; genç Cumhuriyet’in müziğinin nasıl olması gerektiği üzerinde ve bunun nasıl yaratılabileceğiyle ilgili fikirler geliştirmiş; vardığı sonuçları kitap ve makalelerle tartışmaya açmış; Cumhuriyet’e hizmet etmek için imkânsız denilenleri gerçekleştirmiş.
1973 yılından, “Birinci İstanbul Festivali”nin açılışında seslendirilen “Köroğlu Operası”nı Azerbaycanlı ünlü orkestra şefi Niyazi Takizade yönetmiş. O günlerde bir gazetede yayınlanan demecinde ünlü şef, Köroğlu Operası için şunu der:
“Saygun bu yapıtını öylesine bir Türkiye ikliminde yazmıştır ki, operanın tümü, burcu burcu Anadolu kokmaktadır. Samimi olarak söylüyorum, Avrupa’nın pek çok ülkesinde Türklerdeki kadar güzel kompozitörler yoktur”
KİŞİLİĞİNİ OLUŞTURAN İKİ ETKEN: BABASI VE MUSTAFA KEMAL
7 Eylül 1907 günü İzmir’de doğan Adnan Saygun’un annesi Zeynep Seniha Hanım, babası Mehmed
Celaleddin Bey’dir. Celal Bey, İzmir’in çeşitli okullarında matematik öğretmenliği yapar. Celal Bey, İttihat ve Terakki Cemiyetinin üyesi ve İzmir’de kurulan Ulusal Kütüphane’nin en önde gelen kurucularındandır.
Okumanın sağlayacağı aydınlığı geniş halk kısımlarında yaygınlaştırmak mefkuresi için ölünceye kadar efor harcar. Mücadeleci ve dürüst bir kişiliği vardır: Yunan işgalinde, Kütüphane’nin ismindeki “Milli” kelamının kaldırılmasını kabul etmez ve bir mühlet tutuklu kalır.
Ahmed Adnan; Balkan Savaşı mağlubiyetini izleyen göçlerin ve Yunan işgalinin acılarını lakin tıpkı vakitte Çanakkale Savaşı’nın, Ulusal Mücadele’nin heyecanını, umudunu yaşayarak büyür. İzmir’de herkes Anadolu’daki savaşın sonucunu heyecanla bekler. Mustafa Kemal, kurtuluşun sembolü olmuştur. “O benim için bir ilahtı” diyor, Saygun: “O vakitler Türkiye demek Mustafa Kemal demekti. Öl dese hepimiz öleceğiz…”
Saygun’un büyük kurtarıcıya olan bu inancı, sevgisi birinci operası “Özsoy”dan başlayıp, son yapıtlarının en büyüklerinden biri olan “Atatürk ve Anadolu’ya Destan”a kadar çeşitli yapıtlarında en güçlü formda sözünü bulur.
YUNUS EMRE ORATORYOSU
1938 yılında Atatürk’ün vefatıyla tamamıyla yalnızlığa itilen Saygun, küçük memuriyet vazifelerinin yanı sıra olgunluk periyodu yapıtlarının birincisi ve birinci Türk oratoryosu olan; “Bir ömür uzunluğu düşündüm, bir hafta da yazdım” dediği, “Yunus Emre”yi, 1942’de tamamlar.
“Yunus Emre” birinci sefer 1946 yılında, milletvekili de olan şair Behçet Kemal Çağlar’ın özel eforları sonucunda, İsmet İnönü’nün şahsen ilgilenmesiyle Ankara’da seslendirilir. Bu seslendirme, Saygun’un 10 yıllık bir gözden düşme periyodundan sonra yine inanılmaz bir zafer kazanmasıyla sonuçlanır. Bestekarın ünü yurtdışına taşar. “Yunus Emre” Avrupa’da ve Amerika’da 5 farklı lisanda birçok kezler seslendirilir. Yalnız Saygun’un değil Cumhuriyet devri Türk Müziğinin de en çok tanınan yapıtı haline gelir.
Haluk Bayülken, Yunus Emre Oratoryosu’nun 1958 yılında New York’ta ünlü şef Leopold Stokowski
yönetiminde Birleşmiş Milletlerin kuruluş yıldönümü nedeniyle seslendirilişinde bulunmuştur. Konserden sonra; konsere dudak bükerek gelmiş olan kimi ülkelerin temsilcilerinin, nasıl hayranlık içinde kaldıklarını; Birleşmiş Milletler’in koridorlarında Türk temsilcilerine nasıl bir öbür hürmet gösterilmeye başlandığını, “başlarının nasıl bir diğer dik” olduğunu heyecanla anlatır.
“Yunus Emre”den sonra, “Kerem”, “Köroğlu”, “Gilgameş” üzere üç büyük opera, “Atatürk’e ve Anadolu’ya Destan” üzere anıtsal bir koral eser, 5 senfoni, çeşitli konçertolar, orkestra, koro, oda müziği yapıtları, vokal ve enstrümantal (sözsüz) modüller, sayısız türkü derlemeleri, kitaplar, araştırmalar, makaleler birbirini kovalar.
SANATÇI, YAŞADIĞI TOPRAĞIN HAVASINDA YIKANMALI
Sanat adamı öncelikle ne yapmalı? Saygun’un bu soruya verdiği cevap çok öğretici:
“Ebediyetin cennetine erişebilmek için geçilecek kıldan ince köprüde bize bir tek şey yardım edebilir, inanmak… Toprağına inanmak, insanına inanmak, yalancılık yapmamak, zira bu kez ki dava büyüktür. Mademki sanat adamı, üstünde yaşadığı toprağın hasretini ve o toprağın üstünde yaşayanların acılarını, zevklerini, iştiyaklarını duymak ve duyurmak istiyor, o denli ise kendisini, o toprağın hamurunda yine yaratması, o beşerlerle bir kazanda kaynaması lazımdır. Ve sanat adamı o hale gelecektir ki, artık ‘onlar ve ben’ değil ‘biz’ mevcut olacaktır. Bu türlü olmadan, onlar namına konuşmaya ne hakkımız olabilir? İşte bu yol ki hiç palavra kabul etmez, riyadan kaçar ve kendine ihanet edenleri mahkûm eder. O denli ise sanat adamına: arşiv depolarındaki malzemeyi ele almadan evvel, yaşadığı toprağın havasında yıkanmak ve o toprağın üstünde nefes almaya hak kazanmaktan öbür yol yoktur”
SAYGUN’UN ÖLÜMSÜZ YAPITLARININ GİZEMİ
Saygun’un yüreği kendi ulusuna ve de tüm insanlığa açıktır. Öğrencilerine ve etrafındaki herkese karşı her vakit alçakgönüllü ve sevecendir. Bilhassa sanat bahislerinde, ödün vermez, yılmaz bir savaşçıdır. Müzik çalışmalarında kılı kırk yaran bir titizliğe sahiptir. Güç beğenir. Öğrencilerine, “İlk akla gelen müzik fikrinin her vakit ‘en güzel’ olamayacağı, hoşun de hoşu olduğu, istikrarlı ve manalı bir bütüne varmak için büyük itina ve titizlik gerektiğini” öğütler.
Saygun’un ölümsüz eserler yaratmasının sırrı müziğe bakış acısında zımnidir. O ‘ilginç’ olmak, ‘yepyeni’ olmak için beste yapmıyor. Bu türlü yapanları da uyarıyor:
“En büyük yanılgı, insanları şaşırtmak, yeni bir şey bulmak, gaye oluyor; yani, vasıtayı gaye haline getirmiş oluyorlar”
O, insanlığın ulaştığı en yüksek bilgi düzeyini kavrayarak; içinde yetiştiği toplumun geçmişini bilip ona sahip çıkarak; geleceğin müziğini yaratmayı seçiyor. “Geleneklere ve toplumuna bağlı olmayan sanat köksüz bir ağaca benzer” diyor. Taklidi ve izleyici olmayı reddediyor. Öncelikle kendi ulusu olmak üzere tüm insanlığa ulaşmayı, onları aydınlatmayı amaçlıyor. Kendi toprağında yeşeren lakin tüm insanlığın beğenerek koklayacakları, köklerini toprağının derinlerine salmış bir çiçek olmayı yeğliyor:
“Atatürk dünyanın her türlü ilminden, keşfiyyatından, terekkiyatında istifade edelim demiyor muydu? Lakin gerisinden da asıl temeli kendi içimizden çıkarmamız gerektiğini ilave ediyordu. Şu halde bizim Batı dediğimiz dünyanın musiki konusundaki her türlü bilgisinden, deneyiminden yararlanmalıyız. Tıpkı vakitte Osmanlı devranı musikisini bilmemiz ve bilhassa Anadolu’nun musikisini incelememiz ve yeni kazandıklarımızı o engin ulusal kültür hazinesinin birikimi ile kaynaştırıp yepisyeni bir senteze varmamız, kendimize mahsus bir çokseslilik yaratmamız, gücünü yeniden bu topraklardan alan yeni, geniş ölçüler içinde gelişmiş çağdaş bir seviyeye ulaşmamız gerekir. Ulusal kültür hazinemizde Osmanlı çağı musikisi de elbette vardır”
O, BİR KUTUP YILDIZIDIR
Kaybettiğimiz pahalı bestecilerimizden Muammer Sun hocası Saygun’u kutup yıldızına benzetiyor:
“O o denli bir merkez ki, gece karanlıkta bile yol gösteriyor. Saygun bu manada bir kutup yıldızı benim için. Yani ister istemez herkes, Saygun’a nazaran tartılacak… Nesine nazaran? Saygun’un felsefi kimliğine, araştırmacı kimliğine, estetik açıdan harika müzik yorumu sahibi olarak bestekar kimliğine, üretkenliğine, tahminen insan olarak, dürüst kimliğine bakılarak pahalandırılacak diye düşünüyorum”
Sun, Saygun’un müziği, dünyada gitgide artan bir paha kazanırken bir bestekar ve düşünür olarak kıymetinin ülkemizde gereğince takdir edilmediğine dikkat çekiyor:
“Adnan Saygun başta olmak üzere Türk Beşleri ve sonra gelen bestekarlar, kaynağını bizim klâsik müziklerimizden alan, üniversal bilgilerden yararlanan yeni bir müzik yaratıyorlar. Bu, Türkiye Cumhuriyeti’nin musikisidir. Adnan Saygun’un telif haklarını, yani yapıtlarının basım ve yayım haklarını Peer Musik Verlag isminde bir Alman müzik kuruluşu almış. Birçok yapıtı CD yapıldı. Hem somut hem de soyut yapıtları var. Artık Avrupa’da bayrak üzere, el üstünde tutuluyor. Yapıtları, dünyanın her tarafında konserlerde çalınıyor. İşte O, Atatürk Cumhuriyeti’nin dünyadaki temsilcisidir”
ÇALIŞMAK ONUN İÇİN BİR SIĞINAKTIR
Saygun, son nefesine kadar inanılmaz bir güçle daima çalışır. O çalışırken güya öteki bir dünyaya sarfiyat, beste yaparak kederlerden, acılardan uzaklaşır; dinlenir. Çalışmak onun için bir sığınaktır, direnme mevziidir. Saygun’un bu harika çalışkanlığı; müzik yeteneği, akıl ve yaratıcı güçle birleşince, görkemli eserler ortaya çıkar. Bu yapıtların yaratılmasında; Atatürk’e ve ihtilallere duyduğu içten sevgi ve bağlılığın tesiri büyüktür.
Son nefesine kadar müziğe, ülkesine bir şeyler vermek için çalışan Adnan Saygun, orkestra şefi Rengim Gökmen’in dediği üzere:
“Yalnız müzik kültüründe değil, bütün kültür yaşantısında, Anadolu’nun kıymetleriyle kozmik manada bir şeyler söyleyebilmenin bir simgesidir”
Kaynak: Feyziye Özberk, Bilim ve Ütopya Dergisi 155. sayı, Mayıs 2007, İz Bırakanlar: “Büyük Türk Bestekarı Adnan Saygun”
