Tokat’ta şarap üretimiyle başlayan Diren ailesinin öyküsü, bugün DİMES markası ile TÜSİAD Başkanlığına uzandı. İş insanı Orhan Turan, TÜSİAD Genel Kurulu’nda başkanlığı Ozan Diren’e devretti.

Diren Şarapları’nın ve Dimes Meyve Suları’nın kurucusu Mustafa Vasfi Diren’in torunu Ozan Diren’in lider olmasıyla, Diren ailesi merak konusu oldu.

Mustafa Vasfi Diren’in ismini taşıyan “Rüzgarını Kendi Yaratan Adam” isimli biyografik kitabın içinde aile albümü de paylaşılıyor.

Nüfus kayıtlarına nazaran Mehmet İstek, halk ortasında ise Ali İstek Efendi olarak anılan Ali İstek (Diren), Fazlımlıoğlu İsmail Ağa’nın beş çocuğundan biri olarak 1882 yılında, Tokat’ta doğmuş; son derece sert mizaçlı, kararlı ve dediğim dedik biriydi.

Ailenin Sivas’ta, Fazlımlıoğlu Mehmet Ağa ile başlayan soyu, Rıfat Efendi ve İsmail Ağa aracılığıyla devam ediyordu. Soyun bir kanadı, bir tarihte göçtüğü Tokat’ta kendine yeni bir hayat kurmuştu. Bu göçün nedenleri üzerine bugün tam bir bilgi sahibi olmasak da, XIX. yüzyılın ortasından itibaren Tokat’taki nüfus hareketlenmesi ile kentin izlediği gelişim seyri, fikir yürütmemizi kolaylaştıracak ipuçları sunuyor.

Aleviliğin de Müslümanlık çerçevesi içinde değerlendirilmesiyle Türklerin başat nüfusu oluşturduğu Tokat’ta kültürel tarih, yerli gayrimüslimlerin, hâkim öge olan Müslümanları kabullenişi bakımından da, dış değişimlerin tesirinden uzak, doğal yapısını koruyan bir kentti. En genelinde Tokat halkı, farklı etnik ve dinî kimliklere sahip olsa da yüzyıllar boyunca birlikte ticaret yapmayı, birbirilerinin gelenek ve göreneklerine hürmet göstererek birebir mahalle ve sokakta rastgele bir tansiyon ve sıkıntıyla müsabakadan yaşamayı başarmıştı.

Fazlımlıoğlu İsmail Ağa, Sivas’tan hareketle evvel Tokat, Almus’a, oradan da Mamu (bugünkü Bakımlı) Köyü’ne yerleşti. Ailenin Sivas’ta, Gök Medrese etrafında çok büyük yerleri olduğunu gösteren tapuları ile Sivas’ta “Demirkollar” soyadıyla yaşayan uzak akrabalarının varlığı, bu durumun bir göstergesi sayılabilir. Mehmet (Ali) İstek, Mamu Köyü’nde doğdu (1882).

Fazlımlıoğlu ailesinin Mehmet (Ali) İstek Efendi kolu, daha sonra Büyük Endiz Köyü’ne yerleşti. Ali İstek Efendi çok yeterli okuma yazma bilen, yapılı, güzel bir adamdı.

Ali İstek Efendi yeniden Sivas’tan göçme Çerkez bir ailenin, Pabuççuoğulları’nın kızı olan Sabire Hanım’la evlendi ve üçü erkek biri kız, dört çocukları oldu. Ali İstek Efendi, vakitle büyüyen ailesini Tokat’ın (Merkez) Çay Hamamı Mahallesi’nde çift katlı, bahçeli bir konuta taşıdı.

(Rıza Diren – M. Vasfi Diren’in babası)

ATATÜRK’ÜN ZİYARETİ

Tokat’ı ikinci ziyareti sırasında, Kuvayımilliye’yi Tokat’ta birinci destekleyen ailelerle de tanışmak isteyen Atatürk, Ali İstek Efendi’nin Çay Hamamı Mahallesi’ndeki tek katlı meskenine de uğramak istedi. Konutu çevreleyen kerpiç duvarlar, o günün mana ve ehemmiyeti içinde, göze güzel görünmüyordu. Elden gelen tek şey, konutta bulunan halı ve kilimleri dışarı çıkartıp kerpiç duvarın üzerine sermekti. O denli de yaptılar.

Soyadı Kanunu (21 Haziran 1934) yürürlüğe girdiğinde de Ali İstek Efendi, hem öz Türkçe olduğundan hem de İstiklal Savaşı sırasındaki duruşundan ötürü, “Diren” soyadını tercih etmek te tereddüt etmedi.

(Mustafa Vasfi Diren-30.03.1940)

Ali İstek Efendi, birinci oğluna (1921), 19 Mayıs 1919’da Samsun’a çıkan heyet içinde Mustafa Kemal Paşa’ya yaverlik eden ve Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde 1, 2, 3 ve 4. periyot Tokat Milletvekili olarak yer alan Mustafa Vasfi’nin (Süsoy) ismini verdi.

(Tokat’taki meskenin bahçesinde birinci tesisin açılışı
Mustafa Vasfi Diren konuşma yaparken- 1959)

DÖRT KARDEŞ

Gözleri yeteri kadar görmediği için ilkokulu bitiremeyen Nuri (Diren), yazıyla ilişiğini hiç kesmedi. Okuyabildiği kadar okudu. Tokat’ın birinci kitabevi olan Diren Kitabevi’ni de o açtı.

Herkesin ağızbirliği etmişçesine “Tokat’ın en hoş kızı” diye andığı Sabahat (Diren), Ziraat Bankası’nın Tokat şubesinde çalıştığı devirde, şimdi 17 yaşında hayata veda etti.

(Aile fotoğrafı – 1959)

TOKAT’A İSTANBUL’DAN GELEN BİRİNCİ GELİN

Ali İstek Efendi’nin en küçük çocuğu Necati (Diren), lisede tahsilini yarım bıraktıysa da şair ve entelektüel yanı gelişkin biriydi. Tokat’ın iki mahallî gazetesinden biri olan Tozanlı gazetesini yayımladı. Tokat’ın birinci tiyatro kümesini kuracak kadar sanatsever ve son derece güzel biriydi. Daha sonra evleneceği Meral Hanım, İstanbullu bir avukatın kızıydı. Necati Diren’e aşık oldu ve “Tokat’a İstanbul’dan gelen birinci gelin” unvanıyla anıldı. Kentin tek tiyatro kümesi, sahneleyeceği birinci oyun olan “Cengiz Han’ın Bisikleti”nde oynatacak bayan oyuncu bulamayınca, rolü o canlandırdı.

Necati Diren, ablası Sabahat üzere “ince hastalık”tan hayata gözlerini yumduğunda şimdi 35 yaşındaydı ve arkasında dul bir eş ile üç de yetim bıraktı.

Mevhibe Diren (Mustafa Vasfi Diren’in eşi – Sağda)

Ali İstek Diren’in “reislik” ettiği aile omurundaki rol dağılımında, hem mesken işleri hem de çocukların bakımı ve yetiştirilmesi misyonu, eşi Sabire Hanım’ın üzerindeydi.

Sabire Hanım hayata gözlerini yumduktan sonra (1945), çocukların bakımını Ali İstek Diren’in ikinci eşi Gülsüm Hanım üstlendi. Gülsüm Hanım da, 1974 yılında ölene kadar, hem Sabire Hanım’ın gerisinde bıraktığı evlatlarına kendi çocuklarıymış üzere annelik etti hem de torunlarına sahip çıktı.

Ali İstek Diren, kızı Sabahat’ın vefatından dört yıl sonra öldüğünde 65 yaşındaydı (1947).

Mustafa Vasfi Diren labaratuvarda

TOKAT’TAN AYRILIK

Tahsildar Ali İstek Efendi’nin birinci çocuğu olan Mustafa Vasfi, Tokat, Merkez’e bağlı Büyük Endiz Köyü’nde doğduğunda (1921) Türkiye, İstiklal Savaşı’nın en çetin günlerini yaşıyor, Sakarya Meydan Savaşı ve Büyük Taarruz’a hazırlanıyordu.

Büyük Endiz’in (bugünkü Büyükbağlar) ana geçim kaynağı, isminden da anlaşılacağı üzere bağcılıktı. Köyün Ermeni halkı, hasat ettiği üzüm-den şarap da yapardı. Köyde, bağcılığın yanı sıra yaş zerzevat ve meyve de üretilirdi.

Mustafa Vasfi tahsil hayatı boyunca, okul tatillerinde babasıyla birlikte Büyük Endiz’e masraf, elinden geldiğince oradaki işlere de katılırdı. Ali İstek Efendi, oğlunu yanında köye taşımış, onu bahçe tarımında çalıştırmış ve deneyim kazandırmıştı.

(Mustafa Vasfi Diren askerlik – 1945)

YA BABASININ BAKKAL DÜKKANINA BAKACAK YA DA TOPRAKLARINI KENDİSİ İŞLEYECEKTİ

Vasfi Diren’in derslerdeki durumu iç açıcı gitmiyordu. İki yıl üst üste kaldığı için bir tasdikname düzenlenerek okulla bağı kesildi. Son sınıfı Tokat’ta rastgele bir okulda okuması mümkün olmadığından soluğu İstanbul’da aldı. Bir yakınlarının önayak olmasıyla 1939-1940 öğretim yılında, Kadıköy Birinci Ortaokulu’nun üçüncü sınıfına kaydoldu. Okulun öğrencileri, birçok Moda’da oturan varlıklı ailelerin çocuklarından oluşuyordu. Bu okulun taşradan gelmiş, değişik bir Türkçe konuşan, başkalarından yaşça büyük öğrencisi olarak, birinci başlarda muhakkak bir ahenk sorunu yaşadı Vasfi Diren.

Kadıköy Birinci Okulu’ndan diplomasını aldı. Liseye devam etmesinde hiçbir mahzur yoktu fakat maddi ko-şulları, bunun İstanbul’da gerçekleşmesine elverişli değildi. Babası aileyi bakkallıktan kazandığıyla Büyük Endiz’deki yarıcıdan gelen parayı denkleştirip lakin geçindiriyordu.

Lise tahsilini rastgele bir düz lisede sürdürmeye kalksa, başından beri zorlandığı dersler yeniden karşısına çıkacaktı. 18 Haziran 1940 günü diplomasını alıp Tokat’a vardığında, artık 19 yaşına gelmiş bir genç adam olarak, başındaki iki bilinmeyenli denklemi çözmekle meşguldü: Ya babasının bakkal dükkanındaki ticaret hayatını sürdürecek ya da topraklarını kendisi işleyecekti.

Bursa Ziraat Mektebi’ne gidecekti. Zira her şeyden evvel Bursa Ziraat Mektebi yatılıydı ve problemli olduğu dersler okutulmuyordu. Ayrıyeten ortaokulu birincilikle bitirdiği için bu üç yıllık okulu burslu okuyabilecekti.

Altan İhtimam (1936), Vasfi Diren’den 16 yaş küçüktü. 1957 γιlında Hava Harp Okulu’nu bitirip subay olmuş, 1959 yılında da astrofizik eğitimi için Türk Silahlı Kuvvetleri tarafından ABD’ye gönderilmişti. 1965 yılına kadar Amerika’da kalan Altan İhtimam, halasının büyük oğlunu, çocukluk yıllarından itibaren hayranlıkla izlermiş. “Onu, üzerimde tesir bırakacak formda tanıdığımda 10 yaşında olmalıyım. Askerden yeni gelmişti. Benden yaşça hayli büyüktü lakin birçok şeyi paylaşırdı” diyerek kelamı, Vasfi Diren’in Bursa Ziraat Mektebi’nde tuttuğu defterlere getiriyor: “Lise çağında aldığı notlara hay-ret edersiniz. Hepimiz liseye gittik. O yaşlarda kimse o denli def-ter tutmaz. O, bir bilim adamı üzere çalışmış. Ben öbür birinde bu türlü sistematik yaklaşım görmedim.”

M. Vasfi Diren askerlik

SABAHAT’A ACI VEDA

Vasfi Diren, Bursa Ziraat Mektebi’ni 1942-43 öğretim yılının sonunda, mayıs 1943’te bitirdi. Mezuniyet imtihanını da “iyi” de-receyle geçip diplomasını aldı.

Vasfi Diren, Bursa Ziraat Mektebi’ne girdiğinde, ortaokuldaki kayıpları yüzünden zati askerlik çağına gelmişti. Münasebetiyle öğrencilik hayatı mühletince askerliği ertelenmişti. Mezuniyetle birlikte erteleme sona erdiğinden, kaçınılmaz olarak evvel askere gidecek, akabinde da mecburi hizmetini yapmaya başlayacaktı.

Haziran ayının sonunda okuluyla ilişiğini kesen Vasfi Diren, çok sevdiği kız kardeşi Sabahat için Bursa’da alışveriş yaptı. İkram olarak okusun diye kitaplar, mecmualar aldı ona; bir de giysi kuşam eşyası. İşlerini tamamladıktan sonra da Tokat’a varmak üzere yola koyuldu.

Eve vardığında acı bir sürpriz bekliyordu onu: Kız kardeşi Sabahat, ateşler içinde yattığı yatakta vefatla pençeleşiyordu. Bir müddettir verem illetinin pençesinde kıvranan genç kızın zayıf bünyesi, uygulanan bütün tedavilere karşın hastalığı yenememişti. Vasfi Diren, gördüğü görünüm karşısında, getirdiği ikramlarla kalakaldı. Sabahat 7 Temmuz 1943’te öldüğünde Vasfi Diren’in gözyaşları sel olup aktı; bu mevt onu hayli sarstı.

(Mustafa Vasfi Diren -sağda
İzmir-1973)

BABA ACISI

Vasfi Diren, 28 Mart 1946’da terhis olduktan sonra Mevhibe Hanım’la evlendi. Vasfi Diren 28 Mayıs 1946’da, Amasya Toprak Ofisi’nde 20 lira maaşla aday memur olarak vazifeye başladı. Sekizinci ayın sonunda (28 Ocak 1947) da hem asil memur oldu hem de maaşı 25 liraya yükseldi.

Yeni yıl, biri sevindirici biri de üzücü, unutamayacağı iki olay yaşattı, Vasfi Diren’e. Sevindirici olan, amcası ile dayısının oğlunun isimlerini verdiği oğlu Ziya Orhan Diren’in dünyaya gelişiydi (1947). Istırap verici olansa babası Ali İstek Diren’in, geçirdiği hastalığın akabinde İstanbul Vakıf Gureba Hastanesi’ne kaldırılarak orada, 8 Mayıs 1947’de hayata gözlerini yummasıydı. Bu onun annesi Sabire Hanım (1945) ve kız kardeşi Sabahat’tan sonra aile içinde şahit olduğu üçüncü ölümdü. Babasının mevti, onun aile içindeki sorumluluğu-nun artması manasına da geliyordu. Kardeşi Nuri, gözündeki rahatsızlık münasebetiyle rastgele bir iş yapamaz haldeydi. Necati ise şimdi çok küçüktü…

(Mustafa Vasfi Diren ipek böcekçiliği için kurduğu dut bahçesinde
Uzunburun Mevkii
Temmuz 1987)

Kamuda, işinden istifa ederek ayrılan bir memurun misyonuna tekrar iadesi, sık rastlanan bir durum değil, ayrıcalıktı. Bu onun, işindeki başarısı nedeniyle vazgeçilmez biri olduğunun da göstergesiydi. Hakikaten Vasfi Diren, Sinop’un Ayancık ilçesine tarım öğretmeni unvanıyla atandı (1949). Bu sırada, babasının ismini verdiği ikinci oğlu Ali İstek Diren (1948), birinci yaşına girmişti. Kardeşleri ile babasının ikinci eşi Gülsüm Hanım’ı Tokat’ta bırakıp, eşi ve iki oğluyla Ayancık’a taşındı.

Mustafa Vasfi Diren arkadaşlarının (Dizdaroğlu) bağında
Eylül 1987

ŞARAP ÜRETİMİNE BAŞLIYOR

Vasfi Diren 1958’de Tokat’a döndü. 35 yaşında ayrıldığı memleketine döndüğünde 37 yaşındaydı. Döner dönmez kolları sıvayıp işe girişti. Diren ailesi, ağustos ayının son günü Tokat Çay Mahallesi, Çay Hamamı Sokak, 13 numaradaki meskenlerine geldi. Vasti Diren’in, Nurova Çiftliği’nden kazandıklarıyla bakkal İstek Çıkara olan borcunun tamamını ödediği bu mesken, dört odalıydı.

Vasfi Diren, birinci fırsatta bir iş kuracaktı kendisine. “Kurmak”tan kastettiği iş şarap imalatıydı lakin o sırada onu dinleyenler bu işin nerede ve nasıl yapılacağı ko-nusunda hiçbir fikre sahip değildi. O, bunun için de bir plan yapmıştı. Onu da açıkladı: Meskenin, penceresi sokağa bakan mi-safir odasını ve sofayı yıkacaktı. Meskenin bu kısımlarından doğan boşluklarla temele inilip oradan kazanılacak yere, toplam ka-pasitesi 25 ton olacak, sekizer tonluk üç havuz yapılacaktı. İstanbul’dan alacağı bir el presi ve elle çalışan bir üzüm değirmeni aracılığıyla elde edilen şıralar, bu havuzlarda şarap haline getirilecek ve ürettikleri şarabı satacaklardı.

Çay Mahallesi, Çay Hamamı Sokak, No. 13 adresinde “şarap ve zirai ilaç işi yapmak üzere bir “esnaf vergi karnesi” çıkartıp belediyeden de ruhsat alınca, resmen işe başlamış oldu

(Tokat Valisi Fazıl Kaftanoğlu açılış için kurdeleyi kesiyor)

MAHALLELİ İLE KARŞI KARŞIYA: MESKENİM BİR KISMINI İMALATHANEYE ÇEVİRDİ

Tokat bölgesinde halkın şarapçılığa bakışı, dinî nedenlerden ötürü hiç de olumlu değildi. Gerçi Müslüman şarap imalatçıları yok değildi. Eda Şarapları vardı örneğin; Şarapçı Hüseyin, Hüseyin Narin üzere isimler şarap yapıp satardı. Kimse kimsenin içkisine, hoşgördüğünü söylemese de karışmazdı.

Ancak Diren ailesinin oturduğu sokakta, hem de meskenin bir kısmının imalathaneye çevirilerek şarap üretilmesi kabul edilebilecek iş değildi. Üstelik o meskenin biraz ilerisinde bir cami vardı ve birçok mahalleli orada namaza masraf, dini vazifelerini yerine getirirdi. Vasfi Diren’in şarapçılık yapma kararı mahallede duyulur duyulmaz, evvel komşuların bir kısmı, aile ile komşuluk alakasını kesti. Olup bitenler Vasti Diren’in kulağına gitmiş fakat o yolundan şaşmamıştı.

(Bertuzzi firma sahipleriyle birinci meyve sürece tesisi görüşmesi- İtalya 1072)

İş, niyetten aksiyona geçip de şarap imalatı başladığındaysa kırk yıllık dostları, her gün görüşüp misafirliğe gelip gidenler de selamı sabahı kesmekte duraksamadı. Artık kimse, değil konutlarına ya da bahçelerine girmek, meskenin yakınına bile uğramaz oldu.

(M. Vasfi Diren ipek böcekçliği bahisli sohbet toplantısında)

Belediyenin “göz yumması” mahalle halkının reaksiyonunun daha da artmasını engellemişti. Belediyenin verdiği imtiyaz çabucak akla geleceği üzere, çıkara mı dayalıydı?

(Tokat Valisi Fazıl Kaftanoğlu açılışta)

Ali İstek Diren, tek sözle “Hayır” deyip devam ediyor: O sırada Tokat’ta sanayi ismine hiçbir şey yoktu. Bugünkü üzere sanayi bölgesi olarak ayrılmış bir yer de yoktu. Bizim mahallede yapmasak öteki bir mahalle ortasında yapmak zorunda kalacaktı babam, üretimi. Bu esasen kendisi için de bir tasa konusuydu. Ancak Tokat’ın merkezinde, birinci sefer “Tokat’ markalı bir eser çıkacaktı. Mahalledeki komşularımız dahil, bunu herkes biliyordu. Belediye de aslında bu yüzden göz yumuyordu.

(Tokatta kumuş olduğu elma bahçesinde)

DÖRTNAL ŞARAPEVİ

Vasfi Diren açmayı düşündüğü meyhane için vakit geçirmeksizin harekete geçerek Behzat Caddesi’nde bir yer kiraladı. Beş-altı metrelik, ön cephesi caddeye, başka cephesi de Yeşilırmak’a karışan Tozanlı Deresi’ne bakan, derinlemesine bir dükkandı, tuttuğu yer.

İlk el ile çalışan sepet presler

Günümüzde şarapevi olarak çeşitli kentlerde örnekleri görülen meyhaneye, satılacak şarabın markası olan “Dörtnal” ismini vermişti, Vasfi Diren. 1959 yılının çabucak başında düzenlenen açılışa, devrin Tokat Valisi Fazıl Kaftanoğlu’nun (1952-1960) da katılması kentte büyük sükse yapmış, dikkatler bir anda Tokat için bir birinci olan Dörtnal Şarapevi’ne çevrilmişti.

(Ali Diren- Nihal Diren
İlk otomatik meyve sürece tesisi)

Diren Şarapçılık’ın kapasitesi yıllık 60 tona çıkınca, satış yalnızca Dörtnal Şarapevi’yle hudutlu kalmadı…

Ali Diren
Almanya-1970

TÜRKİYE’NİN BİRİNCİ MEYVE SUYU: DİMES

Türkiye 1940’lı yılların sonuna kadar, ekonomik olarak kendi-ne yeten bir ülkeydi; ürettiği kadar tüketmek ve hatta tasarruf etmek bir faziletti. İkinci Dünya Savaşı sonrasında Türkiye, içinde yer aldığı kapitalist dünyanın tüketim alışkanlıklarını benimsedi. Türkiye’de alkolsüz içecek olarak sadece sade gazoz satılırdı.

(Erol Diren
İngiltere-1979)

Vasfi Diren, Almanya seyahatinde, o sırada gereksinim duyduğu acil makine siparişlerini vermenin yanı sıra, “bölgesel kalkınma” vizyonunun bir uzantısı olarak, meyve suyu bölümündeki gelişmeleri de inceledi. Tokat ve etrafında yetişen yaş meyvenin kıymetlendirilmesi, zihninde kıymetli bir yer işgal ediyordu. Avru-pai stilde, standart bir şişede, pastörize, etiketli ve hepsinder kıymetlisi taze sıkılmış bir meyve suyu üretmek, yakın periyot deki planları içinde birinci sıradaydı. Bu fikir doğrultusunda Almanya’dan dönerken, üreteceği meyve suyunu dolduracağ şişe örneğini de yanında getirdi. Şişeyi çocuklarına “Artık bun yapacağız” diyerek gösterdi; altı geniş, ağız kısmına gerçek dara lan, konik sayılabilecek bir şişeydi bu.

Orhan Diren
Özel heyet heyetinde
Tekirdağ-1982

Bugünkü üzere saf meyve suyu, konsantre meyve suyu, nektar vb. kavramların net olarak ta-nımlanmadığı, hasebiyle standartların şimdi belirlenmediği 1963 yılında birinci deneme üretimini, %100 saf meyve suyu olarak gerçekleştirdi. Böylelikle Türkiye’de piyasaya çıkan birinci meyve suyu, DİMES markasıyla kayıtlara geçti. Üretime başlamadan evvel çocuklarına, kulaklarına küpe olacak şöyle bir kelam söyledi, Vasfi Diren: “Kalitesinden şahsen emin olmadığınız, sofranıza koymayacağınız meyveyi işlemeyeceksiniz. Kendi çocuklarınıza içirmeyeceğiniz meyve suyunu piyasaya sürmeyeceksiniz.”

(Mustafa Vasfi – Mevhibe Diren’in çocukları)

SESSİZ SİTEMSİZ BİR EŞ VE ANNE: MEVHİBE DİREN

Diren soyadını doğuştan yahut sonradan (evlilikle) alan bütün bayanlar, inkar edilemeyecek derecede değerli bir hisseye sahiptir. Lakin hepsinden çok ve en kıymetli hisse, hiç elbet eş ve anne olarak Mevhibe Diren’indir.

Tokat’ta, vaktin Darüleytam (yetimhane) Müdürü’nün kızı olarak 1924 yılında dünyaya geldi, Mevhibe Hanım. Küçük yaşta öksüz kaldı. Babası yine evlendi. İlkokulda mate-matiği güçlüydü. İlkokulu bitirdikten sonra tahsilini sürdürmedi.

Ev işlerinde annesine yardımcı oldu, kardeşlerini büyüttü. Askerden hava değişimine gelen M. Vasfi Diren’le nişanlandıktan birkaç ay sonra evlenip Diren soyadını aldığında, takvimler 1946 yılını gösteriyordu ve 22 yaşındaydı. Kalabalık bir ailede, maaşı kısıtlı bir memur eşi olduğunun şuurundaydı Mevhibe Diren.

Art arda evlatları oldu. Birinci çocu-ğu Orhan’ı bir yıl sonra kucağına aldı; sonraki yıl da Ali Rıza’yı (1948). Daha sonra da ikişer yıl ortayla Sabire Meral (1950), Nihal (1952), Enver (1954), Sabahat (1956), Nuriye Nevin (1958) ve en son da Erol (1963) doğdu.

(Tokat’taki meskenin bahçesinde birinci tesisin açılışı
M. Vasfi Diren konuşma yaparken- 1959)

‘OĞULLARIM AVRUPA’DA OKUYACAK’

Vasfi Diren, hem eş-dost etrafına hem de Orhan ve Ali İstek Diren’e “Avrupa’da okuyacaklarını söyleyip duruyordu ancak bunun kelamda kalıp kalmayacağına dair kimse bir şey bilmiyordu. “Çocuğunu yurtdışına göndermek bugün bile çok zor” diyerek anlatıyor Ali İstek Diren:

“Babamız, şarap konusunda büyük yatırımlarda bulunacağını, münasebetiyle şarapçılığı çok yeterli öğrenmemiz gerektiğini; liseden sonra Orhan Bey’i, bu hususta dünyada örnek gösterilen Fransa’da, beni de o yıllarda teknolojik bakımdan Avrupa’nın lideri durumuna gelmiş Almanya’da okutacağını, dostlarına daima söylüyordu. Fakat biz buna inanmıyor, inanamıyorduk. İstanbul ve Ankara bizim için bir hayaldi; Avrupa’yı ise hayal dahi edemiyorduk. Zira yokluk içindeydik.”

Diren Şarapçılık, 1963’te meyve suyu işine de yatırım yapmış, istikrarlı bir büyüme trendinde ilerlerken bu “yokluk içindeydik” kelamı, birinci başta pek inandırıcı gelmese de gerçekti. Zira yatırım sermayesine sahip olmadan işe başlayan Vasfi Diren’in işletme sermayesi de yoktu.

(Orhan Diren- Tesiste şişelere mantar kapatırken-1959)

O sırada Feridun Topaloğlu, Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi’nde doçent olarak görev yapıyordu. Vasfi Diren, ürettiği şarapları hem kürsü lideri Prof. Dr. Arif Akman’a hem de birebir kürsüde vazife yapan Doç. Dr. Feridun Topaloğlu’na tattırıp görüşlerini alıyordu.

Oradaki hocalarla mesleksel manada dostlukları vardı. Münasebetiyle hem onlar hem de o sırada Tokat milletvekili olan Prof. Dr. Cevdet Aykan, 19 Vasfi Diren’in, oğlu Orhan Diren’e Fransa’da şarapçılık eğitimi aldıracağından haberdardı. Feridun Topaloğlu doçentlik tezini Fransa’da Dijon Üniversitesi Fen Fakültesi Şarapçılık Kimya Mühendisliği Kısım Lideri Prof. Dr. Jacques Bergeret’nin yanında vermişti.

Feridun Topaloğlu bir gün arayıp, üniversiteden hocası Mösyö Jacques Bergeret’nin Ankara’ya geleceğini haber verince Vasfi Diren, “Tam benim aradığım şey” deyip Topaloğlu’ndan Ankara’da, kendisini tanıştıracağı bir yemek düzenlemesini rica etti.

(Diren Şarapları ve Dimes meyve suyu ile katılınan birinci fuar
Samsun-1968)

Tokat Milletvekili Prof. Dr. Cevdet Aykan’ın da hazır bulunduğu o sofrada, Orhan Diren’in Fransa’ya gidişi katılık kazandı. Vasfi Diren, Mösyö Bergeret’den gerekli bilgi ve irtibat adreslerini de alarak Tokat’a döndü.

M. Vasfi Diren (İkinci sırada solda birinci)
İlk şarapçılık kongresi-Ankara 1963

KARS KAŞARI VE TRABZON EKMEĞİ İLE DİJON YOLUNDA

Orhan Diren, İstanbul, Sirkeci’den kara trene bindiğinde yanında kocaman bir Kars kaşarı, bir de Trabzon ekmeği vardı. Acil muhtaçlıkları dışında harcayacak parası yoktu. Üç gece iki günlük seyahati boyunca, ekmek ve peynirden öbür bir şey inmedi midesine.

Sabahat Diren
3 yaşında zirve kağıdı takarken
1959

Orhan Diren, babasının isteğine uygun olarak Dijon’a şarapçılık okumaya gitmiş ve bu alanda kayda kıymet bir muvaffakiyet sağlamıştı. Lakin o, çocukluğundan beri hayallerini süsleyen makine mühendisliğine ait hususlardan hiç uzak durmamış, bu alanda kendini yetiştirmeye devam etmişti.

(Makine mühendisliği alanındaki marifeti asıl sonraki yıllarda, Türkiye’ye döndükten sonra birinci meyvesini verdi. Meyve suyu tesisleri için gereksinim duyduk-ları 140 milyon liralık bir konsantratörü Tokat şartlarında geliştirerek 16 milyon liraya imal etti.)

(Tokattaki birinci tesis açılışından bir kare)

BU SEFER İSTİKAMET ALMANYA

. Vasfi Diren bu anlayışla, yalnızca büyük oğlu Orhan Diren’i, Avrupa’nın ve o yıllarda dünya şarapçılığının en beğenilen merkezi olan Fransa’ya eğitime gön-dermekle kalmadı, bir yıl sonra ikinci oğlu Ali İstek Diren’i de şarapçılık ve meyve suyu eğitimi alması için yurtdışına gönderdi. Bu sefer istikamet Almanya’ydı.

Ali İstek Diren’in liseyi bitirdiği 1969 yılında, ağabeyi Orhan Diren, Fransa’daki birinci yılını sınıf birincisi olarak tamamlamıştı. Bu yüzden yarım burs hakkı kazanmıştı. Ali İstek Diren’in Almanya’da okuyabilmesi için de Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi hocaları dayanak oldu.

(Yeni tesise gelen üzümlerin tartılması)

Oğlunun okuyacağı okulun dekanı olan profesörün Türkiye’ye geldiğini öğrenen Vasfi Diren, onunla Ankara’da buluştu. Profesör, “Oğlunuzun okuyacağı okulun dekanıyım ben. Bana gönderin” deyip kartını verdi. O yıl fakülteden bir asistan, doktora çalışması için Almanya’ya gidiyordu. Vasfi Diren, oğlunu okumak üzere Almanya’ya göndereceğini söyleyip, birlikte seyahat etme ricasında bulundu. O da kabul etti. Orhan Diren’in yurtdışına çıkışta yaşadığı döviz ıstırabı bu sefer de kendini gösterdi. Vasfi Diren, sorunu çözene kadar Ali Rıza’nın masraflarını karşılayacak ölçüdeki dövizi hür piyasadan edindi. Paralarını çorabının içine saklayan Ali İstek Diren, yol arkadaşı öğretim görevlisiyle birlikte İstanbul’dan otobüsle yola çıktı. 1970 yılının birinci gününde Almanya’ya ulaştılar.

Ali İstek Diren’in okuyacağı okul, orta Almanya’da yer alan Rhe-ingau bölgesindeki Geisenheim’da bulunan Alkollü ve Alkolsüz İçecekler Teknolojisi Meslek Yüksekokulu’ydu (Getranke Tech-nology).

Ali İstek Diren Mühendislik tezini meyve suyu üzerine verdi. 1973 yılında Tokat’a döndüğünde, Vasfi Diren hayatta bir isteğine daha kavuşmuştu.

(İlk otomatik buhar kazanı)

EROL DİREN MAKİNE MÜHENDİSLLİĞİ OKUYOR

Vasfi Diren’in sekizinci ve son çocuğu Erol Diren 1963’te doğdu.Vasfi Diren, oğlunun İngiltere’de lise ve üniversiteyi bitirmesini amaçlamıştı. Lakin plan yürümedi. Hayatında Ankara dışında büyük kent görmemiş Erol Diren, şimdi 15’inde bir yeniyetme olarak, küçük yaşında gurbet yalnızlığına fakat bir yıl kadar dayanabildi… Erol Diren, 1986-1987 öğretim yılında Yıldız Teknik Üniversitesi Makine Mühendisliği Kısmı’nı bitirdi. Babasına verdiği kelamın gereği olarak, o yıl İşletme İktisadı Enstitüsü’ne de kaydını yaptırdı. Fakat Vasfi Diren, devamını göremedi.

Vasfi Diren’in 7 Eylül 1987’de hayata gözlerini yummasından bir hafta sonra başlayan seminerlere bir yıl boyunca devam etti, Erol Diren ve sertifikasını alarak babasına verdiği kelamı yerine getirmiş oldu.

(Ali Diren- Şarap dolumu yaparken
1959)

MUSTAFA VASFİ DİREN’İ HAYATTAN KOPARAN KAZA

Ali İstek Diren babasının vefat ettiği kazayı şöyle anlatıyor:
“Amasya’ya, Taşova üzerinden giden bir yol var; kestirme. Ancak yolun bir kısmında kasisli bir bölge var.Tam o noktada otomobil şarampole yuvarlanıyor. Şahin’di otomobil. Üç takla atmış; gören köylüler söyledi. Karşıt dönmüş. Babam sağlam çıkmış içinden. Köylü bir karı-koca bulmuş babamı. Bir mühlet araç bulamamışlar. Nihayetinde Erbaa Devlet Hastanesi’ne kaldırmışlar babamı. Herşey saat 12.30 ila 14.00 ortasında olup bitiyor. Durumu tesise haber vermişler ancak bize bildirmediler. Tokat Devlet Hastanesi Başhekimi Şaban Bey, babamın kulüpten arkadaşıydı.

Babam Erbaa’da ‘Siz bana burada müdahale etmeyin’ demiş. Oradaki doktor, Kıbrıs’ta okumuş bir kalp cerrahıymış ‘Sizin yatmanız lazım’ demiş babama, kabul ettirememiş. ‘Siz Şaban Bey’i arayın’ diye ısrar etmiş. Yola çıkmışlar. Şaban Bey beni aradı ancak telefonda bir şey söylemedi; Orhan’la Erol’u sordu. ‘Bir bahis var görüşeceğimiz, sen gel’ dedi. Gittim.

(Ali Diren-Kazova Vasfi Diren Tarım İşletmesi-Tokat)

Odasına aldı beni. ‘Hiç heyecanlanma, Vasfi ağabey kaza yapmış; yolda, geliyor’ dedi. Ambulansla da gelmedi, ambulans vermemişler zira babam ‘Benim bir şeyim yok. Devletin ambulansına ne gerek var’ diye kızmış, istememiş. Oradan bir Renault Station tutmuşlar, yastıkla çıkmış hastaneden. Halbuki bütün kaburga kemikleri kırıkmış. Esasen ameliyatlıydı. Doktor arkadaş ‘Hışır hışırdı’ divor. Biz de hekimle birlikte Tokat’tan çıktık. Tokat’la Erbaa ortasında Sarıyaprak diye bir yer var; karşıdan arabayı gördük, çabucak durdurup indik. Baktım ki babam perişan. Nefes alamıyor, iç kanama başlamış. Sesi de sıkıntı çıkıyor.

‘Baba nasılsın?’ dedim. ‘Oksijen’ dedi… Ağzından çıkan son söz buydu. ‘Bas gaza!’ dedik, adama. Gerisinden da biz gidiyoruz. Bir baktım babam daima hareket halinde. Doktora ‘Babam berbat herhalde, durduralım arabayı, sen müdahale et’ dedim. Tokat’a 15 dakikalık yolumuz kalmıştı aslında. “Tamam’ dedi. Onu yanına bindirdim. Ben de gerisinden gidiyordum. Tokat’a beş kilometre kala, Uzunburun’da iç kanamadan ölmüş. Hastaneye vardığımızda elektroşok yaptılar ama geri döndüremediler. Babamızı o halde kaybettik.”

Hayata veda ettiğinde, Vasfi Diren şimdi 66 yaşındaydı.

Ozan Diren
Feculte de Science L’Universite de Djon
1986

OZAN DİREN: HER ŞEYİ DEDEM ÖĞRETTİ BİZE

Vasfi Diren’den geriye, çocuklarının daha da geliştirip büyüteceği, dünya markası haline getireceği bir yatırım kaldı. Lakin ondan çok daha kıymetlisi, geride kalanlara bıraktığı hayat ideolojisi ve pratiğiydi. Bunun ne manaya geldiğini birinci torunu Ozan Diren şöyle anlatıyor:

“Dedem öldüğünde ben 12 yaşındaydım. Onun insani özelliği mi diyelim, karakteri mi, çok doğruydu; uygun bir rol modeldi. Çok sonlu olduğu vakitler vardı alışılmış lakin her hususta çok netti dedem. Durumu yönetim etme, geçiştirme yoluna gitmezdi. Vatana millete iyi iş kelamını lisanından hiç düşürmezdi. İstiklal Marşı söylenirken ayakta durmaktan, ‘Kesinlikle tek kuruş vergi kaçırmamalısınız’a kadar her şeyi o öğretti bize. İnsanlara karşı güzel olmayı, bayramları yad etmeyi… Çok teşebbüsçü ruhluydu. Daima bir şeyleri kıymetlendirme gayreti içindeydi.”

(Açılışta tüm ailenin tek emekçiyle toplu çalışma anı
27.09.1959)

PARTİZAN OLMAYAN PARTİLİ

Vasfi Diren, bir Cumhuriyet periyodu aydını olarak, birçok kişi üzere “doğal” CHP’liydi. Atatürk öldüğünde 17 yaşındaydı. Türkiye Cumhuriyeti’nin atılımcı devrini, Atatürk’ün sıhhatinde şahsen yaşamıştı. Dahası, kendisi de bu atılımcı ruha sahipti. Atatürk ve İnönü’nün iki büyük porte fotoğrafı ve bir Türk bayrağı, yatak odasının bir duvarında yan yana asılı duruyordu.

(Dimes birinci meyve suyu şişesi)

Vasfi Diren, Adalet Partili DSİ Bölge Müdürü Süreyya Bedestenlioğlu’nun CHP-MSP Koalisyonu’nda güç bakanı olan Deniz Baykal tarafından vazifeden alınmasını engelleyemeyince, CHP’ye nitekim de küstü. Ankara dönüşü CHP’den ve CHP belediye meclis üyeliği vazifesinden istifa etti. Dahası aile üyelerini toplayıp “Bundan sonra siyasetin içinde yer almayacağız” kararını bildirdi. Kendisiyle birlikte, CHP Bayan ve Gençlik Kolları’nda misyon yapan başka aile üyeleri de partiden ve parti misyonlarından istifa etti. Diren Ailesi siyasetle bütün alakasını kesti; ta ki Vasfi Diren’in vefatına kadar.

(Rıza Diren’den kalan birinci para kasası)

VASFİ DİREN’İN OĞULLARI YİNE CHP’DE

Vasfi Diren’in oğulları Orhan ve Ali İstek Diren de kendilerini CHP’de buldular. Siyasetle olan ilgisini babasının vefatından sonra da sürdürüp, XXII. ve XXIII. periyotlarda (2002-2007; 2007-2011) iki defa CHP Tokat milletvekili olarak parlamentoya giren ve TBMM Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı Parlamenter Asamblesi (AGITPA) Türk Kümesi üyesi olarak da vazife yapan TBMM Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı Parlamenter Orhan Diren durumu şöyle özetliyor:

“Ben lise son sınıftaydım. Gençler; davacılar, devrimciler diye kamplara ayrılmıştı. Merhum Senatörümüz Zihni Bey Tokat’a geldiğinde beni partiye çağırdılar. Oğlum, CHP Atatürk’ün partisidir. Sizler bu partiye sahip çıkmazsanız, komünistler ele geçirecek’ dedi. Lisedeyken CHP’nin Gençlik Kolları’nı kurduk. Başkanlığını yaptım. Sonra da yakamı bırakmadılar. Vilayet başkanlıkları, kurultay delegelilikleri yaptım.”

Ali Diren (solda) – Birinci nakliye kamyonu

Ali İstek Diren, babasının sıhhatinde, etrafındakilerin baskılarına karşı koyamayıp bir anda tekrar siyasetin içinde buldu kendini. Sonra neler mi oldu?

“Babam ameliyat için İngiltere’ye gittiğinde, SODEP30 belediye meclis üyeliği için bana çok ısrar ettiler. Babam yasakladığı için ‘Partiye girmem lakin çalışırım’ dedim. ‘Partide Diren isminin olması lazım’ deyip, benim isteğimi almadan Belediye Meclisi için adımı listenin en başı-na yazmışlar. Ok yaydan çıkmıştı, yapacak bir şey kalmamış-tı. Seçimler bitti ve SODEP’ten iki kişi seçildik. Babam geldi, ameliyat dönüşü, Kümbeťteki konutta yemekten sonra bahis açıldı. ‘Oğlum, ne dedim ben size? Siyaset yok demedim mi?” dedi. ‘Valla baba olay benim dışımda gelişti’ dedim.

‘Oğlum, ben onları tartışmıyorum. Biz ailecek bir karar verdik. Artık ya onlar ya ben’ dedi. Haklıydı, bir şey diyemedim. İstifa ettim meclis üyeliğinden. Babamın vefatından sonra 91’de, Deniz Baykal geldi partiye, CHP’yi yine canlandırma çalışmaları başladı. Tokat’ta nasıl vilayet başkanlığı açacaklar, kim var bu işi yapacak? Diren Ailesi var. Orhan da eski gençlik kolları başkanı, eski il sekreteri falan. Orhan’ın kanına girdiler. Partinin il başkanı yaptılar zorla.”

(İtalya’dan gelen meyve sürece sınırının tamamı)

DİMES SÜT

DİMES Süt’ün kuruluş tarihi olan 1994’te, Vasfi Diren’in merhum olmasının üzerinden yedi yıl geçmişti. Bir gece Orhan Diren, düşünde ba-basını gördü. O günlerden birinde Orhan Diren kardeşinin yanına gelip, “Alt-yapımız hazır. Bölgede hayvancılığı geliştirmek için atılım yap-mamız lazım” demiş lakin derinlemesine konuşamamışlardı.

O gün oğlunun duşuna giren Vasfi Diren de, “Durmayın” diyerek olur vermişti. Oturup tekrar konuştular ve bu alana gir-meye karar verdiler. Ali İstek Diren, “Zaten süt proses sınırlarını da Tetra Pak yapıyordu. Birlikte bir fizibilite raporu hazırladık ve bu işe girmeye karar verdik” diyor.

(Ürünlerin dağıtıldığı birinci skoda pikap)

İHTİYAÇTAN DOĞAN ŞİRKET: DİMAK

Orhan Diren kendisini bir makine mühendisi üzere yetiştirmişti. Kardeşi Erol diren zati makine mühendisiydi. Tesislerin kurulup işletilmesinin yanı sıra makine imalatı da kardeşlerin ilgi alanı içindeydi. Fabrikada iş gören makineler için rastgele bir kesim ya da aksama gereksinim duyuldu ğunda, ithal etme yerine kendileri imal etmeyi seçiyorlardı.

Bunun birinci örneğini, meyvenin özünü çıkartırken içindeki oluşturmuştu. O sırada şimdi Yıldız Teknik Üniversitesi’nde suyu buharlaştırıp konsantrasyonu sağlayan “evoparator” ogrenci olan Erol Diren, ağabeyi Orhan Diren’in çizdiği evoparatörün hesaplarını hocalarına danışarak tamamlamış, sonuçta ithal fiyatından çok daha ucuza imal ettikleri maki ne, sorun çıkartmadan çalışmıştı. Gereksinim ve zorunluluğun da önayak olduğu bu makine imalatı işi meyve suyu üretim, satış ve pazarlama işlerinin yanında, tabir yerindeyse bir hobi olarak varlığını sürdürdü.

(İlk elektronik hidrolik presler montaj aşamasında)

Erol Diren, şirketin bu alanda rastgele bir muhtaçlığı olduğunda ya da maliyet üzerine tesir eden ögeleri dikkate alarak projeler geliştirip uygulamaya geçiyordu.

Fabrikaların tamir atölyesinde geliştirilen akıllı robotlarla otomatik depolama sistemini fabrikaları gezip görenler de istemeye başlayınca, DİMES Şirketler Kümesi içinde yeni bir şirketin kurulmasının da önü açıldı. Bu talebe karşılık vermek İçin Diren Makine Sanayi A.Ş. (DİMAK) kuruldu.