Şehid-i Milli Dr. Reşid Bey’in intiharı: Mütareke Dönemi’nde ‘kurban siyaseti’

Mütareke Dönemi’nin en enteresan olaylarından birisi de İttihat ve Terakki örgütünün kurucu üyelerinden biri olan “şeref kurbanlarından” Dr. Reşid Bey’in intiharıdır.

Dr. Reşid Bey

8 Şubat 1873 Kafkasya doğumlu olan Mehmed Reşid (Şahingiray) Bey, İstanbul’a yerleşen Çerkez kökenli bir aileye mensuptur. Birinci ve orta tahsilini İstanbul’daki çeşitli okullarda tamamlayan Reşid Bey, 1889’da kurulan İttihat ve Terakki örgütün birinci kurucu takımı içinde yer aldı. Tutuklandı, siyasi faaliyetleri nedeniyle Trablusgarp’a sürgüne gönderildi. İkinci Meşrutiyet’in ilanıyla birlikte İstanbul’a geldi ve askerlik vazifesinden istifa ederek idari misyonlarda bulundu. İstanköy Kaymakamlığı ile başlamış olduğu bu idari vazifelerden en değerlisi ise Diyarbakır ve Ankara Valiliği’ydi.

Dr. Reşid Bey’in Trablusgarp’a sürgün olarak gönderilmeden evvel Abdullah Cevdet ile çekilmiş bir resmi

ERMENİ TEHCİRİ’NDEKİ KONUMU

Çok karışık bir periyotta misyon yaptığı Diyarbakır Valiliğini o devri yaşamış olan Dr. Reşid Bey’in merhum büyük kızı Nimet Burak şöyle anlatıyor:

“Babam, Diyarbakır’da çok karışık bir ortam bulmuş. Tıpkı vakitte da tehlikeli… Üstte Ruslar adeta hazır bekliyorlar. Erzurum, Diyarbakır, Bitlis, Muş, Erzincan üzere vilayetlerimizde ağır olarak bulunan Ermeni vatandaşlarımız orduya katılmıyormuş… Babam, Ermeni gençlerin askere gitmeleri için evvel papazları ile görüşüyor, papazları vasıtası ile Ermeni vatandaşlar askerlik yapmağa çağrılıyor. Gelen olmuyor. Bu ortada yapılan aramalarda, Ermeni mahallelerindeki konutların, dağlardaki mağaraların birer silah deposu haline getirildiği de saptanıyor. Türk ordusuna karşı bir hareket var. Ermeniler hazır bir formda ve silahlı olarak ABD, Rusya ve İngiltere’den gelecek haberi bekliyorlar. Babam da, durumu tafsilatlı bir raporla Dahiliye Nazırı Talat Paşa’ya bildiriyor. Öteki vilayetlerin valileri de tıpkı şeyi yapıyorlar. Bunun üzerine de Ermeniler, en yumuşak ve uygar bir halde, oralardan ve Rus cephesinden uzaklaştırılıyorlar… Ermeniler tehlikeli görülüp hicret ettiriliyor. Bir kısım Ermeniler de kendiliklerinden Amerika’ya göç etmeyi tercih ediyorlar. Bir kısmı da Bahriye Nazırı Cemal Paşa’nın kumandan olduğu Suriye’ye gönderiliyor.”

“ÇEVREMİZDE CANLI BİR TEK TÜRK BULMAK, BİR TEK MÜSLÜMAN’IN YAŞADIĞINI GÖRMEK İMKANSIZ OLACAKTI”

Dr. Reşid Bey, Osmanlı Devleti’nin 27 Mayıs 1915 tarihinde ülke içi ve cephe gerisi güvenliğini sağlamak için çıkardığı “Muvakkat Kanunu” sonrasında Ermeniler’in öbür bölgelere gönderilmesini tüm olumsuz şartlara karşın kendi bölgesinde muvaffakiyetle yerine getirdi. Dr. Reşid Bey bu olaylar karşısındaki fikirlerini ise şu formda anlatıyor:

“Doğu’daki Ermeniler aleyhimize öylesine kışkırtılıyorlar ki şayet yerlerinde bırakılmış olsalardı etrafımızda canlı olarak bir tek Türk bulmak, bir tek Müslüman’ın yaşadığını görmek imkansız olacaktı. Diyarbakır’da bulunduğum vakit mühletince bunların sicillerini inceledim, yaşantılarını takip ettim. Kanılarını öğrendim. Konutlarında yaptırdığım araştırmalar gayeleri hakkında bana kesin kararlar verme imkanını bahşetti. Kimi meskenlerde ele geçirdiğimiz silah ve cephane koca bir orduyu bir anda yok edecek sayı ve vasıflarda idi. Vahim ve dayanılmaz bir teşkilatları var ve yalnız bulundukları bölgede değil, memleketin dört bir yanında uzanan kolları ile bu teşkilat hür bırakıldığı takdirde çok geçmeden Anadolu’da Türk’ü mumla aramamız gerekecek. Yani ya onlar bizi ya biz onları… Onlar bizleri yok etmek inancı ve kararı ile koşullanmışlardı. Şayet durum bu türlü olmamış ve kurdukları teşkilat bölge içinde kalmış bulunsaydı oldukları yerde bastırır ve rastgele bir hadise çıkarmalarını basitçe önlerdik. Âlâ niyetli şahıslara elimizi sürmek aklımızdan geçmezdi. Meğer onların mütecaviz davranışlarıyla bizleri ortadan kaldırmak için hazırlandıkları artık gizlenemez hale gelmişti. Yani anlayacağınız, bizleri legal müdâfaa için harekete sevk eden onlardır.”

KIZ KARDEŞİNİN ÖLÜMÜ… “VATAN İÇİN LAZIM İDİ”

Dr. Reşid Bey’in geride bıraktığı dokümanlarda vatan ve ülke sevgisini görmek mümkün. Gerçekten 1892 yılında hayatını kaybeden kız kardeşi Nimet Hanım için kaleme almış olduğu bir şiirde şu satırlarla bu hislerini lisana getiriyordu:

“Vatanını seven, milletin saadeti için feda-i cana hazır olan o bayan, vatan için lazım idi.

Fakat heyhat, artık o yaşamıyor!

Ben bir sevgili, bir kardeşten yoksun kaldım;

Millet ise fedakâr herendiş bir kızını kaybetti. İkimiz de meyusuz!!”

Dr. Reşid Bey’in kız kardeşi Nimet Hanım’ın vefatı üzerine yazdığı şiirin günümüz Türkçesi:

Nimet hemşirem idi! Saadet ve ızdıraptan mürekkep bir ömür

geçirdi! Şimdi yirmisekize tecavüz etmiş idi. Veremin

hunriz mikropları ile bir sene uğraştı. Heyhat, mağlup olup düştü!

O büyük bayan (14 Nisan 1308 günü saat yedi otuz)

tarihinde son nefesini alarak gözlerini kapadı!

Son saatlerinde çektiği ıstıraplar, nefes darlığının vermiş olduğu

işkencelerin aksi, ömrümün sonuna kadar bana refakat etmek üzere dimağımda

yer tutmuştur. Vatanını seven, milletin saadeti için feda-i cana hazır olan o

kadın, vatan için lazım idi. Lakin heyhat, artık o yaşamıyor!!

Ben bir sevgili, bir kardeşten yoksun kaldım; Millet ise fedakâr

herendiş bir kızını kaybetti. İkimiz de meyusuz!!

Kardeşi

Mehmet Reşit

23 Haziran 1308 (5 Temmuz 1892 Salı)

YUNAN SUBAY: “İNŞALLAH BİRİNCİ BİRİNCİ SEN ASILACAKSIN”

Dr. Reşid Bey, Ankara Valiliği misyonundan ise tüm ülkede olduğu üzere Ankara’da da yaşanan iaşe ve vagon koli yolsuzlukları nedeniyle ayrılmak zorunda kaldı.

Dr. Reşid Bey Mondros Mütarekesi’nin imzalanmasından kısa bir mühlet sonra önde gelen birçok kaymakam ve valiyle birlikte 5 Kasım 1918’de Polis Müdüriyet-i Umûmiyesi’nce gözaltına alınmış ve burada günlerce sorgulanmıştır. Emniyet sorgusunun tamamlanmasının akabinde 24 Kasım’da 1915 olaylarının sorumlularını tespit etmek hedefiyle oluşturulan “Tetkik-i Seyyiat Komisyonu’nca” tekrar sorgulanan Dr. Reşid Bey, buradan Bekirağa Bölüğü’ne sevk edilir. Bu ortada yakın akrabalarının yardımıyla “Mülahzat” ve “Sebat” isminde kitaplar yayınlayarak kendisine yönelik argümanlara yanıt vermeye çalıştı.

Mütareke Dönemi’nin kendisine has belirsizlikleriyle dolu ortamı içerisinde Dr. Reşid Bey, Boğazlıyan Kaymakamı Kemal ve Urfa Mutasarrıfı Nusret Bey’le birlikte Ermeni Tehciri ve katliamından sorumlu tutularak Dîvân-ı Harb’e sevk edildi.

Bekirağa’da çok güç koşullar ve baskı altında tutulan, hazırladığı savunmaları dikkate alınmayan Dr. Reşid Bey ve arkadaşlarını yargılayacak olan İstanbul Divân-ı Harb-i Örfî’si alacağı kararların ne olduğu kamuoyu tarafından bilinen bir mahkemedir. Gerçekten Bekirağa Bölüğü’nü ziyarete gelen İtilaf Devletleri yetkililerinden oluşan heyetteki bir Yunan subayı Dr. Reşid Bey’e “İnşallah birinci birinci sen asılacaksın.” diye hakarette bulunur.

REŞİD BEY’İN FİRARI: İŞBİRLİKÇİLER “REZİL VE HACİL” OLDU

Dr. Reşid Bey hakkındaki soruşturma devam ederken yakın arkadaşlarının yardımıyla 25 Ocak 1919 tarihinde Bekirağa Bölüğü’nden firar etti. Dr. Reşid Bey’in firarı devrin İstanbul basını ve hükümeti tarafından çeşitli hallerde değerlendirildi. Alemdar gazetesi bu olayı “Bütün cihana karşı rezil ve hâcil” olduk yorumuyla okuyucularına duyurdu.

İttihat ve Terakki başkanlarının ülke dışına kaçması kadar geniş yankılar uyandıran bu olay sonrasında kendilerini idareye aday olarak gören kalabalık bir Hürriyet ve İtilaf Heyeti Sadrazam Tevfik Paşa’yı ziyaret ederek olayı protesto ettiler, İngiliz basınına nazaran Dr. Reşid Bey’in kaçırılması İttihat ve Terakki’nin bir uzantısı olan Ulusal Savunma Komitesi’nin işiydi, İstanbul hükümetini de epey külfetli bir duruma sokan bu olay sonrasında ortalarında Hüseyin Cahit, Mithat Şükrü ve eski İzmir Valisi Rahmi Bey’in de bulunduğu bir küme İttihatçı 29 Ocak 1919 tarihinde tutuklandı.

TEŞKİLAT-I MAHSUSA’NIN FİRAR OPERASYONLARI

Dr. Reşid Bey’in Bekirağa Bölüğü’nden kaçırılmasında hapishaneye girmesinden itibaren birden fazla takımın çalıştığını anlıyoruz. İstanbul’daki Teşkilat-ı Mahsusa ögelerinin yanında birtakım aile üyeleri ve yurtsever beşerler da Dr. Reşid Bey’i hapishaneden kaçırma konusunda tutuklandığı andan itibaren uğraş göstermişlerdir. Bu uğraş yalnızca Dr. Reşid Bey için olmayacaktır. Tıpkı hapishanede bulunan Halil Paşa ve İttihat ve Terakki’nin önde gelenlerinden Küçük Telat (Muşkara) bir Teşkilat-ı Mahsusa operasyonu ile Bekirağa Bölüğü’nden 1919 yılında kaçırılacaklardır.

İlginç bir tesadüftür ki Küçük Telat, Dr. Reşid Bey’in Trablusgarp’ta sürgündeyken dünyaya gelen en büyük çocuğu olan ve ismini 1892’de genç yaşta kaybettiği kız kardeşinden alan Nimet Hanım ile 1922 yılında İstanbul’da evlenecektir.

Anlatımına ihtiyatla yaklaşmakla bir arada başarısızlıkla sonuçlanan bu kaçırma planının birincisini Feridun Kandemir’den öğreniyoruz.

Plana nazaran ismi verilmeyen ve Beşiktaş Merkez Memurluğuna yeni tayin edilen Dr. Reşid Bey’in bir hemşerisinin Dr. Reşid Bey’i kaçırma teşebbüsü olmuştur. Buna nazaran Dr. Reşid Bey, Bekirağa Bölüğü’ne nakledilmeden evvel Polis Müdüriyetinde iken ziyaretine gelen hemşerisinden, ne kıymetine olursa olsun kendisini buradan kaçırmasını ister. Hemşerisi vaktiyle Teşkilât-ı Mahsûsa’da çalışmış ve beden yapısı Reşid Bey’le çabucak birebir olan Şükrü isimli bir arkadaşının polis elbisesini Dr. Reşid Bey’e giydirerek kaçırma planı yapar. Ancak Reşid Bey Bekirağa Bölüğü’ne nakledilince bu plan suya düşer.

Kuşkuyla yaklaşılması gereken bir öteki planın başında ise Albay İsmet (İnönü) vardır. İsmet Bey’in içinde bulunduğu takım bayan çarşafı ile Reşid Bey’i hapishaneden kaçırmayı düşündü. Ancak Reşid Bey, “Kadın kıyafeti ile kaçamam ben, tenezzül etmem ben o denli şeye. Öldürürlerse öldürsünler beni” diyerek bu plana karşı çıkar.

Nitekim Dr. Reşid Bey’in günlüklerinde de hapishaneden kaçma ve kaçırılma teşebbüslerine ait kıymetli ipuçları bulunmaktadır.

Dr. Reşid Bey’in firarından sonra tuttuğu günlüklerinden bir sayfa

FİRARI DÜŞÜNDÜ AMA

Dr. Reşid Bey günlüğünün 7 Aralık 1918 tarihli sayfasına nezarethanedeki tedbirlerin artırıldığından bahsederek: “…Bu takayyüdât güya beni kaçırmak teşebbüsünde bulundukları içinmiş.” dedikten sonra, “Zararı yok. Hak tezahür eder elbette…” kaydını düşmüştür.

Dr. Reşid Bey, 19 Ocak 1919 tarihli notlarında ise Galata Hamamı’na gidip büyük bir zevkle yıkandığını, fakat kendisini tanıyan bir “habisin” firar ettiği ihbarı üzerine hamam dönüşü koğuşunda nöbetçi subay tarafından denetim edildiğini belirtmektedir. Reşid Bey’in firarı akabinde tuttuğu 29 Ocak 1919 tarihli günlüğünde ise 19 Ocak günü hamama gidişinde firarı düşündüğü yahut planladığı, fakat İstanbul Muhafızı ve hemşerisi olan Ahmet Fevzi Paşa’yı sıkıntı durumda bırakmamak ismine bundan vazgeçtiğini anlıyoruz.

Bu iki kaydın 25 Ocak’ta gerçekleşen firarla ilgili bir ilgisinin olup olmadığı bilinmemekle birlikte Dr. Reşid Bey 25 Ocak tarihli notlarının girişine “Bugün benim için pek önemli bir tarihi gün” kaydını düşmüştür.

“TAM YANIMDAN GEÇERKEN AÇIK KAPISINDAN GİRDİM”

Dr. Reşid Bey firarını 25 Ocak tarihli notlarında şöyle anlatmaktadır:

“Bugün benim için pek önemli bir tarihi gün. Saat sekiz buçukta hamam için müsaade istedim. Yüzbaşı Cemal Efendi’yi beklemek lâzım imiş. Nihayet dokuz buçukda yola çıktık. Amacım Yüzbaşı’yı ikna edebilirsem konuta kadar gitmek ve avdet etmekdi. Muvafakat etmezse ne olursa olsun gitmek ve tam gitmekdi. Harbiye Meydanı’nın Vefa’ya giden yola nâzır kapıdan çıkdık. Otoyu araştırdım. Artta imiş. Beni gördü hareket ederek geldi. Tam yanımdan geçerken açık kapısından girdim. Ama yavaş gittiği ve arabacı çabuk davranamadığı için Cemal otoya yapışdı ve kenarında durdu ve zorla girmeğe kalkışdı. Bittabi ellerini kurtarıp itmeğe mecbur olduk. Yere gerisi üstü düşdü. Biz de “filez” diye hızla gitmeğe başladık. Fesimi çıkarıb şalı düzgünce sardım. Yüzüm görünmüyordu. Bâbı Âli yokuşundan inerken oto kayıp dönmeğe başladı. Bir kezinde şiddetle dönüb kaldırıma çarpdı ve sakatlandı. Bununla devam tehlikeli ve telefonla mâlûmat verilmişse yakalanmak melhuz olduğundan tramvay yolundan ve Anadolu Han’ı önünden Sirkeci’ye gerçek yollanarak iskeleye yakın durduk. Sandala atladık. Deniz pek sert idi. Galata’ya giderken Tophane’ye çevirdik. Oldukça zahmetle iskeleye çıktık.”

Dr. Reşid Bey Tophane’de bir kapının önünde, kaçarken yanında bulunan bir arkadaşının getireceği M isimli Frenk otonun gelmesini bekler. Arkadaşı ve Fransız gelir. Lakin oto gidemeyecek olduğundan bir otomobil ile Hisar’a kadar birlikte sarfiyatlar. Burada inip arkadaşına teşekkür ederek vedalaşır.

Dr. Reşid Bey’in kaçırılmasını Trablusgarp’ta sürgün yıllarından tanıyan eski Niğde Mutasarrıfı Behçet Bey’in hukuk öğrencisi oğlu Vedad (Ardahan) Bey planlamıştı. Vedad Bey’e Neyyir ve Kemal isimli iki kişi daha yardımcı olmuştu. Vedat Ardahan daha sonrasında başarılı bir hukukçu olarak vazife yapmış, Yargıtay İkinci Başkanlığı’ndan emekli olmuştur. Vefatından sonra kurulan Vedat Ardahan Vakfı bugün dahi hukuk öğrencilerine burs vermektedir.

“KURBAN SİYASETİ”NİN HÜZÜNLÜ SONU: ŞEHİD-İ MİLLİ

Dr. Reşid Bey firarından sonra evvelden hazırlanmış olan yerlerde saklandı. Yurt dışına kaçma yolundaki teşebbüsleri sonuç vermedi. 6 Şubat 1919 tarihinde yakalanacağını hissettiği anda “kurban siyaseti” doğrultusunda tutuklanıp idam edilmektense intihar etmeyi seçti. Gerçekten intiharı sonrasında üzerinden çıkan vasiyetinden bu durumu açıkça öğreniyoruz:

“Neticeyi karanlık görüyorum, yakalanıp hükümetin oyuncağı, düşmanlarımın cümbüşü olma(ma)k için son dakikada intihar etmek fikrindeyim. Rovelverim bir dakika yanımdan ayrılmıyor ve hazırdır. Hayatımın bence hiç değeri kalmadı. Tahminen bir vakt-i müsaitte milletime son görevimi yapar ve bakiye-yi hayatımı tamamiyle size hasr ve tahsis ederim ümidiyle yaşamak isterdim. Ne deva, her istenilen olmaz. Sizi milletim için çok ihmal ettim, istikbalinizi düşünemedim.”

Dr. Reşid Bey’in intiharından sonra üzerinden çıkan vasiyetinin günümüz Türkçesiyle çevirisi:

“Son kelamım,

Pek sevgili refikanı ve çocuklarım.

Firarımdan ötürü korunan Muhafız Paşa ile Polis müdürü bütün şiddet ve denetimle beni arıyorlar. Ermeni tazılarıda bunlara iltihâk etmişler imiş. Çabasız ve hissiz kimi dostlarımın ihmali programımı sekteye uğrattı. Utanmadan teslim olmaklığımı tavsiye ediyorlar. Neticeyi karanlık görüyorum, yakalanıp hükümetin oyuncağı, düşmanlarımın cümbüşü olmamak için son dakikada intihar etmek fikrindeyim. Rovelverim bir dakika yanımdan ayrılmıyor ve hazırdır. Hayatımın bence hiç değeri kalmadı. Tahminen bir vakt-i müsaidde milletime son görevimi yapar ve bakiye-yi hayatımı tamamiyle size hasr ve tahsis ederim ümidiyle yaşamak isterdim. Ne deva, her istenilen olmaz. Sizi milletim için çok ihmal ettim, istikbalinizi düşünemedim. Herkes beni Ermeni malıyla zenginleşmiş biliyor. Halbuki sizi temin-i maişetten âciz bırakıyorum. Bu vatanımın bir cilvesi veya nankör milletin bir gafletidir. Beni en fazla müteellim eden refikamın bakiye-yi hayatıdır. Kendisine saf bir aşk ve muhabbetten gayrı öbür bir şey bırakamıyorum. Hayatının son vakitlerinin zehirlenmesine sebeb oluyor. Şimdide matem içinde bırakıyorum. Beni affet sevgili Mazlûm’em. Şahsında ismin üzere mazlum imiş.

Senin daimi ve la-yetegayyer sohbetin son dakikama kadar beni minnettar yaşatmıştır. Benim için fazla üzülme karar taayyün etmiş. Son ricam şudur: Refikam, bütün metanetini toplayarak çocuklarımı layık bir his ve fikirde yetiştirsin. Çocuklarımda annelerine muti ve hürmetkar olsunlar ve hiç üzmesinler. Ahlaklı, metin ve ilim ve beceri sahibi olsunlar. Kayınpederimle, kayınvalidemden de rica ederim Mazlûme’nin bol bir şevkatle ve tatlı bir muameleye çok muhtaç olduğunu unutmasınlar ve çocuklarıma öksüzlüklerini his ettirmemeye çalışsınlar.

Ben mahkum olmaksızın ölürsem hükümet aileme maaş bağlamak mecburiyetinde değildir. Fazla neyimiz varsa satıb bir irad, temin-i maişetinizi pek kolay bir sûretde tanzim ediniz. Çok yazmağa teessürüm manidir. Mazlûm’em, Nimet’im, Şinasi, Cezmi ve Cehdi yavrularım hepiniz gözümün önündesiniz. Ben size gıyaben değil adeta karşımda hitab ediyorum. Ne olursu hepinizi birer kez öpüp kokladıktan sonra ölseydim. Kayınpederim ve kayınvalidemi muhabbetle kucaklarım. Dostlarıma ve evdekilere selamımı söyleyiniz. Tahminen bu satırlardan sonra daha çok yaşarım. Ancak tahminen de size son hitabımdır. Elveda sevdiklerim.

Son nefesine kadar sizi seven ve unutmayan Reşid

29 Kânûn-u Sâni 335″

Dr. Reşid Bey’in cenazesi yakın aile üyelerinin iştirakiyle Yahya Efendi Haziresine defnedildi.

Dr. Reşid Bey’in İntiharından sonra devrin basınında yayınlanan fotoğrafı

Dr. Reşid Bey’in tutuklandığı andan itibaren mahkemeden adil yargılama beklentisinin olmadığını, işgalcileri şad etmek için göstermelik bir yargılama sonucu idam edileceğini düşündüğünü geride bıraktığı günlük notlarından anlıyoruz.

İntiharından sonra yayınlanan bir karikatürde şöyle yazıyor: “Paşam.. hacet kalmadı, o intihar etmiş!”

Dr. Reşid Bey’in bu kuşkusu boşa çıkmaz ve intiharından kısa bir mühlet sonra kendisi üzere tutuklu olan Boğazlıyan Kaymakamı Kemal Bey 10 Nisan 1919, Urfa Mutasarrıfı Nusret Bey de 5 Ağustos 1920 tarihinde işgalcileri mutlu etme siyaseti ya da öteki bir sözle “kurban siyaseti” doğrultusunda idam edilmişlerdir.

İzmir’in kurtuluşundan kısa bir müddet sonra Meclis Hükûmeti, mütareke periyodu hükümetlerinin “kurban siyaseti“ doğrultusunda hayatını kaybeden bu üç şehide sahip çıkmış ve “şehid-i milli” olarak ilan etmiştir.

Ruhları şad olsun, vatan her daim var olsun.

Not: Dr. Reşid Bey’e ait uzun müddettir yatığım araştırmalarım sırasında fikir ve fikirleriyle katkıda buluna Çerkez Ethem’e ait yaptığı yayınlarıyla tanınan merhum, araştırmacı öğretmen Ahmet Efe’ye ve Dr. Reşid Bey’e ait Çerkezce şiirden beni haberdar eden ve şiiri çeviren bedelli araştırmacı Sefer Ersin Berzeg’e teşekkür ederim.

İntiharından sonra Çerkezce yayınlanan şiirin birinci sayfası

Çerkezce yayınlanan şiirin ikinci sayfası

Dr. Reşid’in idealist arkadaşlarından şair, din adamı, hukukçu Seyin Tıme’nin “Gesefetxıd” (Eğitici Şiirler) isimli Çerkezce şiir kitabında (sf,59-60) Dr. Reşid Bey’in intiharı üzerine yazmış olduğu şiirin Çerkezceden çevirisi:

BİRGÜN NASILSA ÖLECEĞİZ [1]

İnsanın ölmeyeceği gün var mı, söyleyin.

İnsan başına gelenleri onur sorunu yaptığında

Ve Mevti göze aldığında

Ne yapması gerekir?

Bu herkesin dayanma gücüne bağlıdır.

Bir köşeye sığınarak yaşamak

Neye fayda ki?

İnsan çıkar bir yol bulamaz da

Tatlı (küçük) canının telaşında.

Payına dehşet içinde yaşamak düşerse

Olmayacak şeylerde yapabilir.

İnsan sadece yaşamak uğruna

Ölmek gerektiğini anlayamazsa

O yaşıyor görünse bile

Zaten ölmüş sayılmaz mı [2]

(1) Çerkes Derneği’nin thamatelerinden (saygıdeğer kişilerinden) Hanakhe Reşit’in kendini öldürmesi üzerine (bu şiiri) yazmıştım. Allah ona rahmetini esirgemesin

(2) Hülâsa meâlî: İnsan ne türlü olursa olsun fedâkârlığın vaktini bilmeli ve bildiği vakit fedâ-yı can itmelidir. Bunu bilmeyen yahut yapamayan kimse, gönül gazabı, ve candan ızdırâbı duymaksızın yaşayamaz, binâenaleyh mes’ud olamaz. Hayatın saâdetini ikmal itmek maksud ise; vakt-i merhun ve münâsibi geldiği vakit fedâ-yı can eylemelidir. Yaşamak içün ölmek lazım geldiği dakikayı takdir itmeyen ve o dakikada ölmeği gözüne aldıramayan bir ferd yahut millet hayat-ı kâmileye mazhar olamaz.

Dr. Ahmet Mehmetefendioğlu