“Birikim etrafı bunu birinci sefer yapmıyor. Yaklaşık yarım asırdır tıpkı işi yapıyor liberaller: sistemden kopma ihtimali taşıyanı yumuşatmaya, hengameyi yoruma, çabayı metne, ihtilali hatırata dönüştürmeye çalışıyorlar. Bugün hâlâ Nâzım’a yapmaya çalıştıkları da bu. Şaşırtan değil. Lakin yanıtsız bırakılacak cinsten hiç değil. Zira Nâzım Hikmet geçmişin zararsız bir sesi değil. Bugünün arbedesinde şiiriyle, siyasetiyle, hayatıyla hâlâ taraf olan bir yoldaş. Onu şiirinden ayırmaya çalışanlar aslında onu hengamesinden koparmaya çalışıyor.

MURAT DOKÜMAN: EMİN OLMAMANIN KONFORU

Özel sayının omurgasını oluşturan yazılara bakıldığında, bu Nâzım’a dönük siyasetsizleştirme operasyonunun birinci durağında Murat Evrak duruyor. Murat Belge’nin Nâzım Hikmet hakkında yazarken sergilediği temel tavrın ismi eleştirellik değil, sorumsuzluk. Metinlerinde tekrar tekrar karşımıza çıkan “bilmiyorum”, “öyle duydum”, “araştırmadım”, “emin değilim” üzere sözler, suçsuz bir tereddüt hâlini değil; şuurlu bir konum alış biçimini yansıtıyor. Bu konum, konuşmaya devam edip sorumluluk almamayı mümkün kılıyor.

Bu noktada şunu sormak zorundayız: Hayatını akademiyle, çeviriyle, yayıncılıkla, dergicilikle geçirmiş; Türkiye’de “entelektüel” sıfatının başköşesine yerleştirilmiş bir figür, Nâzım Hikmet üzere hem biyografisi hem arşivi hem de politik çizgisi bu kadar açık bir özne hakkında nasıl bu rahatlıkla “emin değilim” diyebiliyor? Bu bir bilgi eksikliğinden çok, bilginin bağlayıcılığından kaçma iradesini temsil ediyor.

Daha da kıymetlisi, bu belirsizlik daima birebir tarafta çalışıyor. Murat Belge’nin “emin olmadığı” şeyler tesadüfen hiçbir vakit devletin, liberalizmin ya da tertibin aleyhine değil. Emin olunamayan daima şu: Nâzım’ın ideolojik kararlılığı, örgütlü komünist kimliği, şuurlu tercihleri, bedel ödemeyi göze almış olması. Belge’nin muğlaklığı, sistematik bir biçimde komünist özneyi siliyor.

Bu noktada “niyet” tartışmasına girmeye gerek yok. Metnin kendisi gereğince konuşuyor. Evrak, Nâzım’ı tarihi bir aktör olarak değil, ruhsal bir olay olarak ele alma eğiliminde. Kararlılık yerine tereddüt, şuur yerine sezgi, siyasal çizgi yerine kişisel ruh hâlleri. Böylelikle komünist bir şair değil, “zor vakitlerde savrulmuş bir entelektüel” portresi çıkıyor ortaya.

Bu portre kime yarıyor pekala? Bugünün liberal soluna, sermaye sistemi aklayıcılarına. Zira bu portre sayesinde şu cümle kurulabiliyor: “Büyük şairdi fakat ideolojisi onu yanılttı.” Yani Nâzım’ın şiirini alıp (onu da eklektik bir biçimde seçip), hengamesini dışarıda bırakmayı mümkün kılan, estetiğini sahiplenip, siyasetini sorunlu ilan eden bir halden kelam ediyoruz. Tam da Birikim çizgisinin yıllardır yaptığı şeyden.

Üstelik Doküman bunu yaparken açık bir düşmanlık lisanı de kullanmıyor. Tersine, yumuşak bir ton, ölçülü bir ara, kelamda bir hürmet hâli var. Lakin sonuç değişmiyor. Nâzım’ın komünizmini bir kusur, bir yük, bir aşırılık üzere sunuyor Doküman. Şairin şuurlu tercihini değil, şanssız bir devrin eserini (!) anlatıyor.

Bu yaklaşım sadece tarihi olarak yanlış değil, ahlaken de sıkıntılı. Zira Nâzım Hikmet bu tercihlerin bedelini mahpusla, sürgünle, vatandaşlıktan çıkarılmayla ödedi. Bunları “emin olunamayan” alanlara havale etmek, bedel ödeyen bir hayatı hafifletmek demek. Bu hafifletme de direkt doğruya bir tahrifata işaret ediyor.

Kısacası Murat Belge’nin yaptığı şey, bilmemek değil. Bilip de bağlanmamaktır. Konuşup da sorumluluk almamaktır. Bu, tam manasıyla entelektüel bir sefalet ve konformizm halidir.

ORHAN KOÇAK: YORULMUŞ BİR NÂZIM İCAT ETMEK

Murat Belge’nin “emin değilim” konforuyla açtığı gedikten Orhan Koçak daha yiğit bir biçimde giriyor. Evrak bulanıklaştırırken, Koçak tekrar yazıyor. Ortaya koyduğu Nâzım figürü, tarihi bir şairden çok, bugünün liberal entelektüelinin vicdanını rahatlatacak bir alegoriye benziyor: yorulmuş, pişman, siyasetten kaçmak isteyen bir Nâzım icat ediyor.

Koçak’ın metninde karşımıza çıkan Nâzım, gençliğinde ideolojisi uğruna “yanlışlar” yapmış, “yalanlar” söylemiş, siyasetin sertliğinden yorulmuş; yaşlandıkça da saf şiiri, palavrasız kelamı, siyasetin dışına çıkmayı özleyen bir ihtiyara dönüşmüş durumda. Bu Nâzım artık arbede etmek istemiyor; anlamak istiyor. Taraf olmak istemiyor; geri çekilmek istiyor. Şiiri kurtarmak, siyaseti geride bırakmak istiyor.

Burada asıl sorun şu: Koçak, Nâzım’ın siyasal tutarlılığını bir “gençlik aşırılığı” üzere ele alırken, bu tutarlılığın hayat uzunluğu sürdüğünü görmezden geliyor. Meğer Nâzım’ın şiiriyle politik çizgisi ortasında bir kopuş yok. Cezaevinde yazdığı mektuplar da Moskova’daki konuşmaları da barış çabası içindeki pozisyonu da şairin ne yorulduğunu ne geri adım attığını ne de “yanılmışım” dediğini gösteriyor.

Tam bilakis, Nâzım kendisini daima olarak daha büyük bir sorumlulukla konumlandırmıştır. Şiiri, ferdi bir arınma alanı değil; tarihi bir hengame aracı olarak görmeye devam etmiştir. Memet Fuat’a cezaevinden yazdığı mektuptaki şu pasaj, Koçak’ın icat ettiği ihtiyar Nâzım’ı tek başına yerle bir etmeye kâfi:

“Davası, problemi olmayan kitap kitap değildir. […] Davası olan kitap hengamesi olan kitap demektir. Kavgasız kitap hareketsiz kitaptır, hareketsiz kitap ise ölüdür.”

Bu satırları yazan bir şairi, “siyasetin yorgunluğunu atmak isteyen bir estet”e dönüştürmek ya cehalettir ya da şuurlu bir çarpıtmadır. Koçak’ın pozisyonunda biri için birinci ihtimali ciddiye almak çok sıkıntı.

Koçak’ın yaptığı şeyin ideolojik fonksiyonu açık: Sosyalist gerçekçiliği bir “dönem hatası”, bir “estetik zorunluluk” üzere sunmak. Güya Nâzım, dış şartlar nedeniyle o denli yazmak zorunda kalmış; güya diğer bir dünyada yaşasaydı, “saf şiir”e dönecekmiş üzere. Bu, sosyalist gerçekçiliği teknik bir üslup tercihi olarak görme numarası bir açıdan. Halbuki sosyalist gerçekçilik, Nâzım için bir estetik kategori hiçbir vakit olmadı; bilakis yeni bir hayat hengamesini söz etti.

Koçak’ın metinleri, Belge’ninkilerden daha tehlikelidir. Zira burada artık “emin değilim” yoktur. Burada emin olunarak konuşulur. Lakin bu eminlik, Nâzım’ın değil, bugünün liberal solunun gereksinimlerinden beslenir. Lenin denince “Sol Komünizm”, Marx denince “yabancılaşma”, Engels denince “1895 Önsözü” indirgemeciliğinden öteki bir şey yapmayan bir ufuk, burada da tıpkı eklektik taramayla icraatına uygun teori uydurmak için Nâzım’ın “Giderayak” (1959) ve “Son Otobüs” (1957) şiirlerine yönelerek hipotezlerini bu şiirlere dayandırıyor. Lirizmin ve bir çeşit melankolinin de renk çaldığı bu şiirlerini (memleketinden koparılmış bir beşerde bu his dünyası kendini vakit zaman nasıl hissettirmeyebilir ki?) Nâzım’ın poetikasının bütününe ve özüne teşmil ederek onun yapıtının ve çabasının sürekliliğini ve bütününü çöpe atıyor. Bu iki şiirden bir Nâzım teorisi üreten kişinin, Nâzım’ın örneğin 1962 yılında yazdığı “Türkiye Personel Sınıfına Selam” şiirini ya da yeniden ömrünün son yıllarında yazdığı ve Lenin’i büyük bir sevgi ve heyecanla andığı “Yoldaşım” şiirini (ve “Havana Röportajı”nı ve “Saman Sarısı”nı ve “Lehistan Mektubu”nu ve tüm öteki şiirlerini) ne yapacağını merak ediyoruz. Tıpkı bu tıkızlıkla bir öbür düzleme geçiyor Koçak: “bir sosyalist olarak emekten kelam etmesi” gerektiğini fakat Nâzım’ın bunun ötesine geçtiğini söylüyor ve bunu hipotezlerinin bir kanıtlanması üzere ileri sürüyor. Sosyalistleri “emek, emek, emek” diyen bir papağan üzere algılamak ve öteki bir ufukla karşılaşıldığında bunu sosyalistliğin dışına çıkmak biçiminde yorumlamak için lakin liberal solcu olmak gerekir… Teorisi de, siyaset kavrayışı da diğerdir komünistlerin; dünya görüşleri ve çabaları, liberal solun onları içine almak istediği cenderenin çok dışında ve ötesindedir, bu nedenle bu kampın Nâzım’ı anlaması olanaksızdır; değil çözümlemek!

Bu noktada şunu açıkça söylemek gerekir: Nâzım Hikmet, siyasetin üstüne çıkmak isteyen bir şair değildir. Siyaseti geride bırakmak isteyen bir şair hiç değildir. O, şiiriyle siyaseti birebir yerde kuran bir komünisttir. Onu bu yerden koparmaya çalışan her okuma, ister yumuşak ister sofistike olsun, düpedüz onu tahrif etmeye hizmet eder.

Sırada bu tahrifatın şimdiki ve daha “genç” bir versiyonu var. Zira Birikim özel sayısında bu çizgiyi sırf Evrak ve Koçak temsil etmiyor. Emre Keser üzere isimler, bu sınırı bugüne taşıyan orta takımlar olarak sahneye çıkıyor.

EMRE KESER VE BİRİKİM’İN KOLEKTİF PALAVRA MEKANİZMASI

Belge’nin bulanıklığı ve Koçak’ın yorulmuş ihtiyarı yetmezmiş üzere, artık karşımıza Emre Keser çıkıyor. Keser, Nâzım’ı bugüne taşıma tezi maskesi altında, onun kavgalarını ve hengame alanını parçalayarak yine inşa ediyor. Keser’in özel sayıda yaptığı, Nâzım’ın sürgününü, mahpustaki direnişini ve devrimci iradesini bir “zaaf ânı”na indirgeyerek onu bir çeşit geri çekilen, Orhan Koçak’ın tanım ettiği tipten bir yorgun ihtiyara dönüştürmek. “Ben mürteci değilim, fakat yazdım” yahut “zaaf anında yazılmış olmalı” üzere cümlelerle, Nâzım’ın faal ve direngen pozisyonunu tedavülden kaldırıyor Keser. Bu, yalnızca bir ferdî yorum değil, kolektif bir siyasetin tezahürüdür. Birikim’in politik sınırı, Nâzım’ı kendi liberal-estetik kıymetleriyle uyumlu bir figüre dönüştürmek üzerine heyetidir.

O yüzden kelam konusu yazılarla yapılanı bir polemikten çok, bir çeşit tarihsel-ideolojik taarruz olarak okumak zorundayız. Birikim ve Emre Keser üzere temsilcileri, yıllarca komünistleri ve devrimcileri toplumun gözünden düşürmek için gayret harcarken, tıpkı maskeyle Nâzım’ı “tarihsel bir alegori”ye dönüştürüyor. Meğer Nâzım’ın hayatı, sürgünü, cezaevi yılları ve yazdığı şiirler büsbütün arbedenin içinde.

Birikimciler bunu görmezden gelir. Onlara nazaran, Nâzım’ı “estetiği olan ancak siyaseti olmayan” bir figüre indirgemek kafidir. Böylelikle hem kendi entelektüel konforlarını korurlar hem de okuyucuya “Nâzım, artık siyasi değil” bildirisini verirler. Meğer bu, palavra ve tahrifatın birleşimidir. Trump’ın yalancılığına emsal bir liberal yalancılık vardır burada: Gerçekleri seçerek, eğip bükerek sunmak.

Birikim’in özel sayısında Sabri Gürses’in, Hülya Arslan’ın ve öbür pek çok katkıcının yazıları, Keser ve benzerlerinin kolektif palavra inşasında gövde olarak kullanılıyor (“emin olmadan -araştırmadan!- yazma rahatlığı”na örneğin Behçet Çelik’in yazısında da rastlanıyor. O da Erkan Irmak’ın “Kayıp Destan” kitabını kendine kerteriz alarak, güya Nâzım ve yapıtları hakkında öteki hiçbir tez / ufuk ortaya konmamışçasına bir rahatlıkla “belki de”lerini serpiştiriyor yazıya – Murat Belge’nin “bilmiyorum ama”larının yerine). Böylece, Nâzım’ın ufkunu çarpıtmak, onun arbedesinin bugüne taşınmasını engellemek üzere fonksiyon gören, tarihi gereçleri ve şairin kendi tabirlerini kullanarak temelsiz bir “kaçak inşaat” dikiliveriyor.

Bizim için Nâzım’ın hengamesi yalnızca geçmişteki tarihi olaylar bütününden ibaret değil. Onun şiiri, hayatı ve çabası, bugünün arbedesinin bir kesimi. Bu nedenle, Nâzım’ı tarihsizleştirmek, onu liberal estetik ufka hapsetmek, bugünkü kavgamıza direkt bir taarruz niteliği de taşıyor. Nâzım’ı bugüne getirmek demek, onu politik ve estetik bütünlüğüyle yine kurgulamak demek. Bu, Birikim’in ve temsilcilerinin yapmaya çalıştığının tam zıddını tabir ediyor. Nâzım’ı hakikat okumak için bütün bu tahrifat ve aldatmacaları parçalamak gerekiyor. Birikim ve temsilcileri, Nâzım’ın şiirinin ve arbedesinin siyasi, estetik, insani ve tarihi bütünlüğünü bozmaya çalışıyor. Biz ise, bugün, 124. doğum gününde Nâzım’ın hengamesini yine ayağa kaldırıyoruz.

DEVRİMCİ KOPUŞU İTİBARSIZLAŞTIRMA AYGITI OLARAK BİRİKİM

Birikim dergisi Türkiye sol tarihinde bir “entelektüel merkez”den çok bir aparat olarak var oldu. Bu fonksiyon, başından itibaren aşikardı: düzenle kopma ihtimali taşıyan her momenti, her figürü, her kanıyı tekrar sistemin sonları içine çekmek. İhtilali yorumlamak, hengameyi estetize etmek, komünizmi tartışma konusu hâline getirip siyasetsizleştirmek. Hülasa, nizam açısından ortaya çıkan “tehlikeyi” itibarsızlaştırmak, zararsızlaştırmak, ehlileştirmek.

Bu çizgi bir sapma değil, varlık sebebi olan bir tercihti. Birikim’in tarihî misyonu, Türkiye’de sosyalizmin kitlelerle, sınıfla, aydınla, örgütle ve iktidar perspektifiyle bağ kurduğu her noktada frene basmak oldu. 1970’lerde devrimci yükselişin karşısına “eleştirel solculuk”, 1980 sonrasında mağlubiyetin karşısına “özgürleşme anlatıları”, “sivil toplumculuk”, 1990’larda sosyalizmin karşısına “çoğulculuk”, “ademi merkeziyetçilik”, bugün ise komünist mirasın figürlerini “dekonstrüktivize ederek” “yorulmuş figürlere” dönüştürmeye eforları bu yüzden tesadüf değil.

Birikim’in yaptığı şey hiçbir vakit açık sağcılık olmadı. Esasen tesirli olmasının nedeni de bu. Devrimci bir kopuş argümanı taşıyanı “fazla sert”, “fazla kaba”, “fazla toptancı” ilan edip onu törpüledi Birikim. Sosyalizmi bir siyasal iktidar gayreti olmaktan çıkarıp bir kültürel jeste, kimliğe indirgedi. İhtilali “gerçekleştirilebilir” değil, lakin hakkında konuşulabilir bir ihtimal hâline getirdi. Tam da bu yüzden Birikim çizgisi, Türkiye’de liberal solun en istikrarlı üretim bandı oldu: Aslolan dünyayı değiştirmek değil, onu yorumlamak olageldi Birikim için! O denli bir yorumlamak ki, insanın o meşhur fıkradaki Bektaşi’nin dediği üzere yaklaşası geliyor: “yok, diyeceksin de lisanın varmıyor.”

Bu üretim bandının temel refleksi, sınıf uğraşının tehlikeli olduğunu, ideolojinin yük getirdiğini, komünizmin travmatik olduğunu lisana getirmek oldu. O hâlde yapılacak şey belirliydi. Sınıf yerine birey, ideoloji yerine etik, tarih şuuru yerine hafıza, ihtilal yerine anlatı alana sürüldü. Çaba edenler “iyi niyetli lakin yanılmış”, bedel ödeyenler “trajik”, ısrar edenler ise “otoriter” ilan edildi. Böylelikle tarih yine yazılmadı tahminen fakat tekrar yorumlanarak etkisizleştirildi.

Nâzım Hikmet’se Birikim açısından her vakit bir sorun, bir cins demirden leblebi oldu. Zira Nâzım hem büyük bir şairdi hem de odunsuz bir komünistti. Şiiriyle siyaseti ortasında gedik yoktu. Hayatıyla yazdıkları ortasında uzaklık yoktu. Bu yüzden Nâzım’ı olduğu üzere kabul etmek mümkün değildi. Onu ya “gençlik kusurları olan büyük bir sanatçı”ya ya da “şiiri siyasetin üstüne çıkan kozmik bir figür”e dönüştürmek gerekiyordu.

Geçtiğimiz yıl sonunda yayımlanan özel sayının yaptığı da tam olarak bu. Nâzım’ın komünizmini bir yorgunluk kıssasına, hengamesini bir yanılgıya, sosyalist gerçekçiliğini ise estetik bir paranteze sıkıştırma uğraşı. Üstelik bunu yaparken “biz de onu seviyoruz” demeyi ihmal etmeden.

Daha da kıymetlisi şu: Bu operasyon sadece Nâzım’a dair değil. Bugüne dair. Zira Nâzım, mirasıyla, hâlâ yaşıyor. Hâlâ emekçi sınıfının, komünistlerin, ihtilal fikrinin yanında duran bir isim. Onu bugünden koparmadan geçmişe yerleştirmek mümkün değil. O yüzden onu zararsız bir anıya çevirmek zorundalar.

Bu noktada şu gerçeği açıkça söylemek gerekiyor: Birikim, Türkiye’de anti-komünizmin en rafine biçimlerinden birini temsil ediyor. Bu yüzden bugün Murat Belge’nin “emin değilim”lerini, Orhan Koçak’ın “yorulmuş Nâzım”ını, Emre Keser’in estetik kaçamaklarını birer şahsî görüşten çok, bir geleneğin şimdiki tezahürleri olarak okumak manalı.

NÂZIM’IN HENGAMESİNİ BUGÜNE TAŞIMAK

Nâzım Hikmet’in 124. doğum gününde, onun hengamesini hatırlamak ve hatırlatmak, salt bir anma değil; bugüne bir savaş ilanı. Birikim’in özel sayısı, Doküman, Koçak ve Keser’in yazıları üzerinden, Nâzım’ı tarihi olarak tutsaklaştırmak, hengamesini parçalamak ve liberal-estetik bir figüre indirmek istiyor. Bunu görmezden gelmek mümkün değil. Bu, yalnızca edebi bir tartışma değil, bugünkü politik arbedenin da ta kendisi.

Nâzım’ın hengamesi bir bütün. Onun şiiri ve ömrü, estetik ve siyaset, birey ve toplum, tarih ve gelecek ortasında daima bir diyalektik iç içelik oluşturuyor. “Gayeli şiir” anlayışı, sadece estetik bir tercihi değil; her vakit devrimci ve politik bir yük taşıyan bir edebiyat pratiğine işaret ediyor.

Birikimciler ve liberal sol, bu ilkeyi göz gerisi ediyor, Nâzım’ın hengamesini parçalayarak ona geçersiz bir “zaaf anı” ya da “estetik yorulma” kılıfı giydiriyor. Biz ise Nâzım’ı tarihinden, toprağından ve halkından koparmadan, onun hengamesini bugüne taşımak zorundayız. Bu hengame, estetik ve politik mücadele birliği olarak, bugün de devam ediyor.

Bugün, Nâzım’ı anlamak, onun hengamesini yaşatmak demek: Her alanda çaba etmek, hayatın tamamını arbede alanı haline getirmek, sosyalist gerçekçiliği yaşayan bir pratik olarak görmek demek. Herkesin yeteneğine nazaran katkı koyması, lakin gayenin tıpkı olması; hengamenin parçalanmasına müsaade vermemek demek. Liberal tahrifata ve “Nâzım’ı tarihsizleştirme” projelerine karşı sert durmak, onun yapıtlarını ve uğraşlarını gerçek bağlamında gündeme taşımak demek.

Bu nedenle diyoruz ki: Birikim’in engerekleri ve çıyanları, bugün de var, tanıyoruz bunları. Fakat biz Nâzım’ın kavgasıyla, onun direngenliğiyle, onun estetik ve politik bütünlüğüyle yanıt vereceğiz. Nâzım’ın üretimiyle başlayan bu arbede, bugün elimizde tekrar büyüyor, tekrar güçleniyor”