Paşinyan’dan ‘tarihi’ karar: ‘Ermeni halkı’ gidiyor

Ermenistan’da Nikol Paşinyan hükümeti ülke tarihindeki en büyük anayasa değişikliğine hazırlanıyor. Pek çok temel unsurunun revize edilmesi amaçlanan anayasada “etnik kimliğe” ve “Ermeni halkına” dair temel tanımlamalarda kıymetli ölçüde değişikliğe gidilmesi bekleniyor. Hatta birtakım iddialara nazaran, “Ermeni milleti” ve “Ermeni halkı” tabirlerinin yanına yahut onların yerine bir de “Ermenistan Cumhuriyeti vatandaşları” biçiminde etnik temelli olmayan vatandaşlık tarifinin konulabileceği öne sürülüyor.

Geçtiğimiz yıl Paşinyan hükümeti birinci kere, “tanınmış hudutlar içerisindeki hâkim devlet” “Gerçek Ermenistan” ile daha geniş etnik-ulusal ve toprak kavramları içeren “Tarihi Ermenistan” ortasında ayrım yapmak gayesiyle siyasi terminolojide stratejik bir değişikliğe gitmişti. Başbakan Paşinyan liderliğindeki hükümet, devleti evvelki yıl temelden tekrar tanımlamayı amaçlayan bir “Yeni Anayasa” teşebbüsü başlatmıştı. Bu değişim, Ermenistan’ı tarihi topraklara yahut etnik hasretlere bağlı bir “ulusal” varlık olarak görmekten, büsbütün milletlerarası alanda tanınan mevcut sonlarına dayanan bir “sivil” devlete hakikat bir geçişi tabir ediyor.

MİLLET VE HALK TANIMLAMALARINDA KAVRAMSAL DEĞİŞİM VE “DÖRDÜNCÜ CUMHURİYET”

Paşinyan neredeyse misyona geldiğinden beri “devletsiz bir millet”ten (etnik iştirake odaklanan) “devlet kuran bir halka” (genel vatandaşlığa sahip siyasi bir topluluk) geçişin savunucusu olageldi. Bu yaklaşıma nazaran “Ermeni halkı” cumhuriyet içinde devleti oluşturan kurumların ve iktidarın kaynağı olarak tanımlanıyor. İktidardaki “Sivil Kontrat Partisi” yakın vakitte, 2026 yılındaki parlamento seçimlerinin akabinde ulusal referandum yoluyla yeni bir anayasa kabul etmeyi planladığını duyurmuştu.

Yeni anayasayla birlikte, 1991 Alma-Ata Bildirgesi’ne dayanarak ülkenin memleketler arası alanda tanınan 29 bin 743 kilometrekarelik toprakları vurgulanarak “Dördüncü Cumhuriyet”in resmen kurulması varsayım ediliyor. Pek çok eleştirmen ve gözlemci, kelam konusu değişikliklerin klâsik etnik-ulusal bağlardan çok “Ermenistan Cumhuriyeti vatandaşlarının” türel statüsünü önceliklendirmeyi amaçladığını belirtiyor.

Bütün bu adımlara “bölgesel istikrarı sağlamayı” ve “devletin egemenlik sorumluluklarını netleştirmeyi” ve Dağlık Karabağ ile ilgili toprak tezlerinin bütünüyle dışlanmasını amaçlayan çok geniş bir stratejinin kesimi olarak bakılıyor.

DEVLET KİMLİĞİNİN YİNE TANIMLANMASI VE ESKİ BİLDİRGEYE ATFIN ÖNSÖZDEN ÇIKARTILMASI

Ermenistan’ın birinci anayasası devleti “etnik yahut tarihî bir milletin” siyasi sözü olarak tanımlarken yeni mümkün anayasada etnik ulus tarifi kaldırılmaya hazırlanılıyor. Yeni anayasanın temel tekliflerinden birisi, hâlihazırda “1990 Bağımsızlık Bildirgesi”ne atıfta bulunan Önsöz’ün kaldırılması yahut değiştirilmesi olacak üzere gözüküyor.

İlgili bildirge, “Ermenistan ve Dağlık Karabağ’ın birleşmesi” ve Ermeni Soykırımı’nın memleketler arası alanda tanınması üzere “hedefleri” içeriyordu. Paşinyan mevcut anayasanın “Gerçek Ermenistan” ile çelişen bir “Tarihi Ermenistan”ı temsil ettiğini tekraren lisana getirmişti. “1990 Bildirgesi” ile olan yasal bağın koparılmasıyla devlet artık “etnik yahut tarihi bir milletin siyasi ifadesi” olarak değil, “29.743 kilometrekarelik toprak modülü üzerinde hâkim bir varlık olarak” tanımlanacak. Bu noktadaki anayasal değişiklik, Azerbaycan’ın barış mutabakatı için ön şart olarak öne sürdüğü temel bir talep olma özelliğini koruyor. Çünkü Bakü, anayasanın mevcut “Önsözü”nde Dağlık Karabağ’a yapılan atıfları haklı olarak toprak savı olarak görüyor.

ANAYURTTA VE “DİASPORADAKİ” ERMENİ LİSANININ YENİ STATÜSÜ TARTIŞMALARI

2026’de anayasada gerçekleştirilmesi hedeflenen değişikliklerle Ermeni diasporasına yapılan atıflar silinirken, Ermeni lisanının “ulusal sembolizmden” arındırılarak sırf “idari dil” olarak kabul edileceği varsayılıyor ve devletin temel kimliğinin bu açıdan da tekrar tanımlanması amaçlanıyor.

Ermenistan anayasası, Ermeniceyi devlet lisanı olarak zarurî kılmaya devam ederken, son şimdiki idari ıslahatlar lisanın “kutsal bir ulusal sembol” olarak rolünden çok “işlevsel kullanımına” vurgu yapıyor. Bu ortada “Batı Ermenicesine yani “diasporanın anadiline” özel statü verilmesi tarafında devam eden hukuksal çalışmalar da sürüyor. Hükümet yeni yaklaşımını “koruma” gayreti olarak gerekçelendirirken, kimi eleştirmenler ve muhalif isimler bunu lisanın klasik milliyetçi bağlamından farklı, “eğitsel yahut idari kategoriyle sınırlandırılması” teşebbüsünün bir modülü olarak görmeyi sürdürüyor.

DİASPORAYI MERKEZE ALAN KLASİK KAVRAM VE YAKLAŞIMLARDAN UZAKLAŞILIYOR

Başbakan Nikol Paşinyan’ın “Gerçek Ermenistan” stratejisi kapsamında hükümet, devleti “Pan-Ermenistan” yahut “Tarihi Ermenistan” kavramlarından uzaklaştırmaya çalışıyor. Sovyetler sonrası birinci anayasa ana referansı, devleti “Ermenistan ve Dağlık Karabağ’ın birleşmesi olarak tanımlayan “Bağımsızlık Bildirgesi”ne verirken, önerilen 2026 Anayasası’nda bu özel atıfların kaldırılması planlanıyor. Ermenistan’daki bu değişimlerle, klasik “ulusal” ve “diaspora” anlatılarından bir formda uzaklaşılacağı anlaşılıyor. Bu, “Dünya Ermenistanı” (diasporayı merkeze alan) kavramına uzaklık koymak suretiyle daha “devlet merkezli bir ‘Ermenistan Cumhuriyeti’ ” kimliğine yanlışsız yönelim manasına geliyor.

Uzmanlar bunun diasporanın devlet ideolojisindeki rolünü fiilen “sileceğine” ve birebir vakitte Ermeni Diasporası’nın devlet siyasetindeki tesirini de en aza indireceğine dikkat çekiyorlar. Milletlerarası kimi uzmanlar ise, Ermenistan’ın anayasal olarak “Ermeni ulusu ve diasporası” tariflerindeki yapacağı radikal düzeltmelerle kaçınılmaz olarak Türkiye ve Azerbaycan’ın jeo-politik ve bölgesel tesirine karşı daha savunmasız hale getireceğini savunuyorlar.

PAŞİNYANCILAR: “SİVİL OLGUNLUK”, MUHALEFET: “TESLİMİYET VE MİLLETİN VARLIĞINA İHANET”

Paşinyan destekçileri, anayasadaki mümkün değişimi “sivil olgunluk” olarak tanımlarken muhalefet ise bunun Ermenistan’ın Dağlık Karabağ’daki hezimetinin ve toprak kaybına yol açmasının akabinde gelen “teslimiyeti” yansıttığını argüman ediyor. Ermenistan muhalefeti dahası, Paşinyan’ın yeni anayasayla “milletin varlığını ortadan kaldırdığını” savunuyor.

Yeni anayasa ile birlikte Ermenistan’ın artık “Ermeni halkının devleti değil”, yalnızca “vatandaşların devleti” pozisyonuna düşeceği argümanını dillendiriyorlar. Ulusal tabirlerin büsbütün sivil tabirlerle değiştirilmesini “milli öz yıkım” olarak nitelendiren Ermeni muhalefeti tüm bu süreci “Ermeni diasporasına ve tarihi mirasa ihanet” manasına geldiğini öne sürüyor. Anayasadaki kritik değişikliklerle birlikte Ermeni kimliğini “etnik ve diasporik bir millet” olarak görenler ile ülkenin yasal hudutlarıyla hudutlu bir “devlet kimliği”ni savunanlar ortasındaki kayda kıymet bölünme çok daha derinleşip güçlenecek üzere gözüküyor.

ULUSAL SEMBOLLERİN BAZILARININ KALDIRILMASI BAZILARININ İSE DEĞİŞTİRİLMESİ

Erivan idaresi arma ve ulusal marş üzere ulusal sembolleri modern-yeni devlete daha uygun hale getirmek ve tarihi travmalarla yahut eski hanedanlarla olan bağları azaltmak emeliyle değişiklik yapmayı önerdiği için kamuoyunun bir bölümünün reaksiyonuyla karşılaşmıştı. Bu “sembollerden arındırma” süreci mevcut hükümet tarafından sıklıkla “tarihi” Ermenistan’dan “gerçek” Ermenistan’a geçiş olarak sunuluyor. “Etnik” kimlik yerine “sivil” kimliğe odaklanılarak, semboller ve tarihi anlatılar (örneğin armadaki Ağrı Dağı) artık “gerçek” durumu yansıtmadığı gerekçesiyle kaldırılıyor. Ermenistan hükümeti yeni anayasa taslağını Haziran 2026’daki parlamento seçimlerinden evvel sonuçlandırmayı ve onay için de ulusal bir referandum düzenlemeyi hedefliyor.