Necati Cumalı’da ‘savaş psikolojisi’… Ters köşe yapan öyküler… Ölüm yıldönümünde ‘can derdi, vatan derdi’ mesajı…
Savaşların, askeri müdahalelerin arttığı, yoksulluğun yakıcı hale geldiği süreçler edebi ömrü nasıl tesirler?
Yazar Hikmet Altınkaynak bir makalesinde şunları kaydediyor;
“İkinci Dünya Savaşı yaşanmaktadır. Dünya siyaseti, emperyalist ülkelerin günlük oyuncağıdır. (…) Bir yandan kapitalizm, bir yandan toplumcu kültür kurumları kitleleri etkilemekte, şairleri yaşadıkları sosyo-ekonomik ömür içinde sarsmaktadır. Doğal olarak da toplumcu kültürün, toplumcu sanatın çıkarına uygun olarak bir şairler kümesi oluşmaktadır. Hayattaki bu çelişki hem şartların gereği hem de şuurlu bir toplumcu şairler kümesinin uğraşı olarak ortaya çıkar. İşte bu çabayı yürüten faşizme ve emperyalizme karşı savaş açan 1940 Kuşağı’dır!”
Altınkaynak’ın işaret ettiği süreçte yetişen usta isimlere bakınız; Hasan İzzettin Dinamo, Rıfat Ilgaz, Cahit Irgat, M. Niyazi Akıncıoğlu, A. Kadir, Suat Taşer, Mehmed Kemal, Enver Gökçe, Ömer Faruk Toprak, Ahmet Arif, Attila İlhan, Arif Damar, Şükran Kurdakul…
İNSANLIĞIN ORTAK ACILARI BUGÜN EDEBİ YAPITLARA NEDEN YANSIMIYOR?
‘Tarihin tekerleği’ 2. Dünya Savaşı devrindeki kadar hızlanmadı lakin dört bir yanımızda silahların patladığı, açlık ve yoksulluğun insanın içini ezdiği günler yaşıyoruz.
Acaba edebiyat alanında bugünleri ileriye ‘edebi dille’ taşıyacak, 1940’larda olduğu üzere bir jenerasyon izi bırakacak, insanlığın ortak acılarını keder edinecek nitelikli yapıtlarla karşılaşabilecek miyiz?
Bunun için ilham verecek isimleri hatırlamalı, hatırlatmalıyız. Odatv mevt yıldönümünde işte bu yüzden Necati Cumalı’yı göz önüne getiriyor…
Türk edebiyatının güçlü kalemlerinden Necati Cumalı’yı 25 sene evvel 10 Ocak 2001’de kaybetmiştik…
Cumalı, “Niçin yazıyorsun?” sorusuna şöyle karşılık veriyor:
“Yenilmemek için. (…) Acılarıma, düş kırıklıklarıma karşı zırh bana. Ümitsizliğe kapılmamı önledi. (…) Yaşadığım acıların akabinde şiire dönmüş, şiir yazarken buldum kendimi. Yazdıkça güçlendim, yaşama bağlandım…”
“Ben insancıl bir kıymet aradım yazdıklarımda… Ya bir garibin savunması ya bir zalimin teşhiri. Benim için bunlar değerli.”
SAVAŞLARIN TOZ DUMANI ORTASINDA İNSAN KALABİLMEK…
Peki, yazarak yaşama bağlanan Necati Cumalı savaşların içinde var olmaya çalışan insanları yapıtlarında nasıl tanım etti ve genç jenerasyon edebiyat severlere hangi bildirileri bıraktı?
Afyon Kocatepe Üniversitesi Toplumsal Bilimler Enstitüsü’nde Ali Aktaş’ın hazırladığı tezin içinde bu sorunun karşılığını bulabiliriz.
Necati Cumalı, 13 Ocak 1921’de, Yunanistan’ın kuzeyindeki Florina’da doğdu.
Kurtuluş Savaşı ve sonrasındaki mübadele süreci, ayrıyeten gençliğinde işittiği acılı kıssalar yapıtlarında savaş psikolojisinin yer bulmasını sağladı. Cumalı, acıklı yaşanmışlıkları aktarmakla yetinmez okuru adeta aykırı köşe yapar; ‘Korku’ öyküsü bunlardan biridir…
ELLER TETİKTE, GÖZLER MAVZERDE…
Öykü kahramanı Mustafa, Soroviç bölgesinin vergisini toplamakla yükümlü bir vazifelidir. Balkan savaşları sebebiyle huzur gitmiş, güvensizlik gelmiştir. Dağlarda çeteler vardır. Mustafa ve kahyası Yasin, elleri tetikte, diken üstünde seyahatlerini yaparlarken silahlı bir Yunan birliği ile karşılaşırlar;
“Onlar Hristiyan, biz Müslüman, onlar Yunanlı, biz Türktük. Heybelerimiz doluydu. Üstümde hayli para vardı. Onlar yaya biz atlıydık. Ortalarında anlaştıktan, sır kaldıktan sonra yalnızca bu sıcakta yürümemek için (…) bu dağ başında bizi vursalardı… Gözlerim mavzerlerindeydi… Ha artık davrandılar ha davranacaklar…
-Davranacak olurlarsa ucuza gitmek yok!
-Elbet be beyim!
-Bire iki, teğe üç, değerli ödeteceğiz canımızı!
-Ya ne sandın be Mustafam? Köpek miyiz vuruşmadan geberelim.”
Gözlerini birbirlerine dikerek yaklaşırlar; Ve… Yunan birliği selâm verir ve sigara ister!
Savaş ortamının getirdiği psikoloji Cumalı’nın birçok yapıtında şaşırtan bir biçimde işlenir.
BALKANLARDA KÖYÜ YAKILDI, ANADOLU’DA SİLAHA SARILDI
Cumalı, “Arif Kaptan ve Oğlu” öyküsünde de bir Türk köyünün basılmasını, köyün yakılıp yıkılmasını anlatır.
Arif Kaptan ve oğlu Yunan saldırısından zar sıkıntı kurtulur. Köyden kaçarlarken Yunan birliği ile burun buruna gelirler. İki Yunan askerini öldürürler. 5 yıla yakın bir mühlet kaçak yaşadıktan sonra yakalanırlar ve idama mahkum edilirler.
Cumalı, savaş psikolojisini ve can kederinin beşere neler yaptırabileceğini Arif’in davranışları ve savunmalarına yansıtır. Arif idama götürülürken, gece karanlığından yararlanarak, uyuyan Yunan jandarmaların silahlarını bir anda alır ve onlara yönelterek şunları söyler;
“-Sizi neden vurayım be oğlum? Sizinle alıp veremediğimiz ne? Bizimkisi, daima can kederi. O vakit karımı kızımı taylarımı öldürmüşlerdi. Komşumu vurmuşlardı. Bizi de vuracaklardı. Bizimkisi o vakit da can derdiydi, artık de can kaygısı. Hakkınızı helâl edin. Birbirimizin burnunu kanatmadan ayrılalım.”
Arif ve oğlu süratle bölgeden kaçar. O gün ‘can derdi’ diyerek Yunan jandarmaları vurmayan Arif, Anadolu’ya geçer ve ‘vatan derdi’ için Kurtuluş Savaşı’na katılır, köyünü yakanlara karşı savaşır…
