Prof. Dr. Hüseyin Nazlikul, “Duygusal Beyin–Bağırsak II” ve “Uyuyamıyorum” kitapları üzerine özel söyleşide Odatv’nin sorularını yanıtladı.

Bağırsak neden “duygusal beyin”? Uyuyamamak neden çağın biyolojik protestosu? Nöralterapi, vagus hududu, mikrobiyota, elektromanyetik kirlilik ve şiirin tıptaki yeri üzerine çok konuşulacak bir söyleşi…

Nazlikul, bağırsağın neden sırf ikinci beyin değil “duygusal beyin” olduğunu, uykusuzluğun neden çağdaş hayatın biyolojik bir itirazı hâline geldiğini ve vücudun susturulmak değil dinlenmek istediğini anlattı:

‘BUGÜN HASTALIK DEĞİL, REGÜLASYON ÇÖKÜŞÜ YAŞIYORUZ’

Soru: Tıpkı periyotta iki güçlü kitap: “Duygusal Beyin–Bağırsak II” ve “Uyuyamıyorum”. Neden artık, neden bu iki kitap?

Çünkü bugün klinik pratiğimizde karşılaştığımız tablo, klasik tıbbın tanımladığı manada bir “hastalıklar çağı” değil. Bugün giderek daha bariz biçimde yaşadığımız şey, bütüncül manada bir bedensel regülasyon çöküşüdür. Beşerler çok sayıda tetkikle geliyor; birçok vakit görüntülemeleri kabul edilebilir, kan pahaları hudutlar içinde. Fakat buna karşın âlâ değiller. Uyuyamıyorlar, sindiremiyorlar, toparlanamıyorlar, zihinsel berraklıklarını kaybediyorlar, hormonal ve duygusal istikrarları bozuluyor. Yani sorun tek tek organlarda değil, organizmanın kendi kendini düzenleme kapasitesinde.

Bu iki kitabı tam da bu nedenle birlikte yazdım. “Duygusal Beyin–Bağırsak II” vücudun merkezinde, regülasyon ağının tam ortasında yer alan bağırsak sisteminin nasıl çöktüğünü, mikrobiyotadan hudut sistemine, bağışıklıktan hislere uzanan çok katmanlı ilgiler içinde anlatıyor. “Uyuyamıyorum” ise bu çöküşün artık hangi noktada vücut tarafından bir alarm hâline getirildiğini ortaya koyuyor. Zira klinik müşahedem şunu çok net gösteriyor: Bağırsak regülasyonu bozulmadan sağlıklı bir uyku bozulmuyor; uyku bozulmadan hormonal eksen kalıcı biçimde çökmüyor; hormonal eksen çökmeden his durumu, bağışıklık, cinsellik ve hatta kişilik yapılanması etkilenmiyor. Bugün karşımıza çıkan kronik yorgunluk, infertilite, otoimmün hastalıklar, depresyon, IBS, beyin sisi üzere tabloların büyük kısmı, farklı başka hastalıklar değil, birebir regülasyon zincirinin farklı halkalardaki kırılma noktalarıdır. Bu iki kitap, işte bu zinciri görünür kılmak için yazıldı: biri sistemin nereden çöktüğünü, başkası ise artık nerede dayanamadığını gösteriyor.

‘BAĞIRSAK İKİNCİ BEYİN DEĞİL, DUYGUSAL BEYİNDİR’

Bağırsak bugün hâlâ birçok vakit yalnızca sindirim organı üzere ele alınıyor. Halbuki bağırsak, bağışıklık sisteminin merkezi, hormonal dönüşüm alanı, mikrobiyotanın ekosistemi ve otonom hudut sisteminin en ağır ağlarından biridir. Ancak benim için sıkıntı bunun da ötesinde. Klinik pratiğimde yıllardır gördüğüm şey, bağırsağın yalnızca nöronlar barındıran bir yapı olmadığıdır; bağırsak birebir vakitte duygusal yüklerin, bastırılmış reaksiyonların, çözümlenmemiş travmaların biyolojik sahnesidir.

İnsan sadece yediğini sindirmez. İnsan yaşadıklarını da sindirir. Sindiremedikleri ise en sık bağırsakta birikir. Uzun mühlet bastırılmış öfke kolon motilitesini değiştirir, kronik kaygı ve güvensizlik mikrobiyotayı bozar, çözümlenmemiş yas vagal tonusu düşürür, bağırsak geçirgenliğini artırır. Travmanın, gerilimin ve duygusal yükün, sırf ruhsal bir sorun değil, direkt biyolojik bir gerçeklik olduğunu her gün hastalarımda görüyorum.

Bu yüzden “ikinci beyin” tabirini yetersiz buluyorum. İkinci beyin teknik bir tariftir. Meğer bugün karşı karşıya olduğumuz tablo teknik değil, varoluşsaldır. Ben bağırsağı insanın hayatla kurduğu alakanın, taşıdıklarının ve baş edemediklerinin biyolojik haritası olarak görüyorum. Bu nedenle “duygusal beyin” diyorum. Zira bağırsak bozulduğunda sadece sindirim bozulmaz; uyku bozulur, hormonal eksen şaşar, bağışıklık sistemi tarafını kaybeder, cinsel ve üreme işlevleri etkilenir, zihinsel berraklık ve duygusal istikrar sarsılır. “Duygusal Beyin–Bağırsak II” tam olarak bunu anlatıyor: Hastalığın nerede başladığını değil, insanın regülasyonunun ve iç bütünlüğünün nerede çözülmeye başladığını. “Uyuyamıyorum” ise bu çözülmenin artık vücut tarafından nasıl açık bir biyolojik davete dönüştüğünü.

‘İNSAN SADECE YEDİĞİNİ SİNDİRMEZ, YAŞADIKLARINI DA SİNDİRİR’

Soru: Kitabınızda bilhassa “ikinci beyin” yerine “duygusal beyin” vurgusu yapıyorsunuz. Neden?

Çünkü bağırsak sırf milyonlarca nöron barındıran ikinci bir hudut ağı değildir; bağırsak birebir vakitte insanın yaşadıklarını, bastırdıklarını ve çözemediği duygusal yüklerini taşıyan biyolojik bir hafıza alanıdır. Klinik pratiğimde yıllardır gördüğüm şey şudur: İnsan sırf yediğini sindirmez, yaşadıklarını da sindirir. Sindirilemeyenler ise en sık bağırsakta tutulur. Kaygı, bastırılmış öfke, uzun müddetli gerilim, çözülememiş yas, travmatik yaşantılar… Bunların değerli bir kısmı vakitle bağırsak motilitesine, mukozal yapıya, mikrobiyotaya ve bağışıklık karşılıklarına yansır.

Bugün disbiyozisin, histamin intoleransının, irritabl bağırsak sendromunun, otoimmün hastalıkların ve işlevsel sindirim bozukluklarının bu kadar artmış olmasını sadece beslenme yanılgılarıyla açıklamak mümkün değildir. Elbette beslenme değerlidir, toksinler değerlidir, çevresel faktörler kıymetlidir; lakin gördüğümüz büyük tablo, insanın duygusal yük metabolizmasının bozulduğunu göstermektedir. Yani vücut artık sırf şekeri, yağı, gluteni değil; gerilimi, kaygıyı, yas tutamamayı, bastırılmış öfkeyi de regüle edemez hâle gelmiştir.

Bağırsak bu manada yalnızca fizyolojik bir organ değil, insanın hayatla kurduğu ilginin biyolojik aynasıdır. Uzun müddet bastırılmış hisler vagal tonusu değiştirir, mikrobiyotayı dönüştürür, bağırsak geçirgenliğini artırır ve bağışıklık sistemini kronik alarm hâline sokar. Bu nedenle bağırsak bozulduğunda sadece sindirim bozulmaz; uyku bozulur, hormonal istikrar şaşar, bağışıklık zayıflar, duygusal tolerans düşer, hatta kişinin dünyayla kurduğu alaka biçimi değişir.

İşte bu yüzden ben “ikinci beyin” sözünü kâfi bulmuyorum. Zira ikinci beyin nörolojik bir tariftir; meğer bugün karşı karşıya olduğumuz tablo sırf nörolojik değil, tıpkı vakitte duygusal, varoluşsal ve regülasyoneldir. Ben bağırsakta anı görüyorum, yük görüyorum, çözülmemiş öyküler görüyorum. Bu nedenle “duygusal beyin” diyorum. Zira bağırsak, insanın sadece sindirdiklerini değil, sindiremediklerini de taşır.

Ve “Duygusal Beyin–Bağırsak II” tam olarak bu noktadan yola çıkarak yazıldı: Hastalığın hangi organda çıktığını değil, insanın hangi iç bütünlüğü kaybettiğini anlatmak için.

‘UYUYAMAMAK BİR SEMPTOM DEĞİL, ÇAĞIN BİYOLOJİK PROTESTOSUDUR’

Soru: “Uyuyamıyorum” kitabınızda uykusuzluğu sırf bir sorun değil, bir ‘işaret’ olarak tanımlıyorsunuz. Uyuyamamak neden size nazaran bu kadar kritik?

Çünkü uyku, insanın sadece dinlendiği bir vakit dilimi değildir; uyku organizmanın kendini onardığı, hudut sisteminin tekrar ayarlandığı, hormonların yine yazıldığı ve bağışıklığın ritme kavuştuğu biyolojik bir “yenilenme alanıdır”. İnsan uyuyamadığında aslında yalnızca gözünü kapatamaz hâle gelmez; vücudun kendini tamir etme kapasitesi sekteye uğrar ve bu durum vakitle bütün sistemlere yayılan bir regülasyon bozukluğuna dönüşür. Bu nedenle ben uykusuzluğu, basitçe “uyku bozukluğu” üzere isimlendirmeyi yetersiz buluyorum. Uyuyamamak birçok vakit tek bir semptom değil, vücudun verdiği bir alarm ve daha da kıymetlisi, hayat biçimimize karşı geliştirdiği biyolojik bir protestodur.

Bugün toplum olarak çok besbelli bir ritim kaybı yaşıyoruz. Gece gündüz hududu silindi; ekran ışığı, yapay aydınlatma, daima uyarılma hâli, gece geç saatlerde beslenme, kronik gerilim ve belirsizlikle yaşama mecburiliği hudut sistemini “sürekli açık” modda tutuyor. Otonom hudut sistemi açısından baktığımızda bu, sempatik dominansın gündüz bitip gece kapanamadığı bir duruma benzeri. Yani vücut, gece olduğunda parasempatik tarafa geçip “onarım”a başlayamaz; hâlâ tehdit algısı taşıdığı için tetikte kalır. İşte uykusuzluğun merkezinde birçok vakit bu vardır: Vücudun inanç duyamaması. İnanç duyamayan vücut uykuya teslim olamaz.

‘MESELE SADECE PSİKOLOJİ DEĞİLDİR’

Üstelik sıkıntı sadece psikoloji değildir; bu tablo biyolojik olarak da çok somuttur. Uykusuzlukla birlikte kortizol ritmi bozulur, melatonin sekresyonu zayıflar, mitokondriyal güç üretimi düşer, inflamasyon artar, insülin direnci kolaylaşır ve bağırsak florası daha da bozulur. Yani uyuyamamak, bir müddet sonra kendini besleyen bir kısır döngüye dönüşür: bağırsak bozuldukça uyku bozulur, uyku bozuldukça bağırsak daha da bozulur; hormonal eksen şaşar, duygusal tolerans azalır, bağışıklık kırılganlaşır. İnsan bir sabah sadece yorgun uyanmaz; vakitle “kendisi olmaktan uzak” uyanır. Zira uyku, yalnızca güç değil, kimlik ve istikrar de üretir.

Bu yüzden ben “Uyuyamıyorum” kitabında şunu anlatmaya çalışıyorum: Uykusuzluğu çabucak susturulacak bir sorun üzere görmek yerine, onu bir lisan olarak okumamız gerekir. Vücut bize bir şey söylüyordur. “Bu sürat bana nazaran değil” diyordur. “Bu ışık, bu gürültü, bu gerilim, bu elektromanyetik kirlilik, bu sindirilmemiş hisler, bu taşınan yük… Ben bunların içinde kendimi onaramıyorum” diyordur. Bu manada uykusuzluk, çağdaş hayatın doğallıktan kopuşuna karşı vücudun verdiği en net karşılıklardan biridir.

Benim için “Uyuyamıyorum”, sırf uyku hijyeninin anlatıldığı bir kitap değildir. Bu kitap, okuru kendi ritmine geri çağıran, hudut sistemini tekrar regüle etmeyi öğreten ve uykuyu “hapla bastırılacak bir süreç” değil, tekrar inşa edilecek bir biyolojik sistem olarak ele alan bir yol haritasıdır. Zira uyku geri geldiğinde birden fazla vakit yalnızca uyku gelmez; beraberinde zihinsel berraklık, hormonal istikrar, bağışıklık gücü ve duygusal dayanıklılık da geri gelir.

‘İNSAN RİTMİNİ KAYBETTİ’

Soru: “Uyuyamıyorum” kitabınız çok daha geniş bir kitleyi direkt ilgilendiriyor. Sizce bugün neden bu kadar uykusuzuz?

Çünkü insan ritmini kaybetti.

Işık kirliliği, ekran, elektrosmog, gece yemekleri, kaygı lisanı, belirsizlik, daima tetikte olma hâli…

Uyku, hudut sisteminin kendini onardığı vakittir.
Lakin bugün hudut sistemi gece bile tehdit altında.

Ben uykusuzluğu artık bir hastalık olarak değil,
vücudun bu hayata itirazı olarak görüyorum.

Beden diyor ki:
“Bu süratte, bu manyetik gürültüde, bu gerilim seviyesinde ben kendimi onaramıyorum.”

‘ORGANLARA DEĞİL, ORGANİZMAYA BAKIYORUM’

Soru: Kitaplarda klasik tıp anlatısının çok ötesine geçen bir çerçeve var: vagus sonu, mikrobiyota, ECM, mitokondri, elektromanyetik alan… Neyle uğraş ediyorsunuz aslında?

Parçalı insan anlayışıyla.

Bugün biri bağırsak için, biri hormon için, biri psikoloji için, biri uyku için farklı başka uğraşıyor.
Meğer vücut bir alan sistemidir.

Bağırsak bozulursa yalnızca kolon bozulmaz.
Beyin sisi olur.
Uyku kaçar.
Hormonlar şaşar.
Bağ dokusu yüklenir.
Mitokondri yorulur.
Hisler regüle olamaz.

Ben organ tedavi etmiyorum.
Organizmayı regüle etmeye çalışıyorum.

‘BAZI HASTALIKLAR BİLGİYLE DEĞİL, DUYGUSAL REZONANSLA ÇÖZÜLÜR’

Soru: Her iki kitapta da dikkat çeken bir yenilik var: şiirler. Bir tıp kitabında neden şiir?

Çünkü kimi biyolojik kapılardan korteksle girilmez.

Şiir limbik sisteme girer.
Şiir vagusa dokunur.
Şiir, hudut sisteminin lisanıdır.

Bazı hastalıklar bilgiyle değil, duygusal rezonansla çözülür.

Bu şiirler süs değil.
Bunlar hudut sistemi için yazılmış metinlerdir.

Bilim öğretir.
Şiir regüle eder.

‘GÖRÜNMEYEN KİRLİLİK, EN TEHLİKELİSİDİR’

Soru: “Uyuyamıyorum” kitabında elektrosmog ve manyetik alan özel yer tutuyor. Neden?

Çünkü insan evrim tarihinde birinci defa doğal manyetik alanın dışında yaşıyor.

Melatonin manyetik alana hassastır.
Mitokondri hassastır.
Otonom hudut sistemi hassastır.

Çocuklarda artan uykusuzluk, dikkat dağınıklığı, erken ergenlik, bağışıklık çöküşü tesadüf değil.

Görünmeyen kirlilik,
en derin biyolojik kirliliktir.

‘BU KİTAPLAR TEDAVİ DEĞİL, FARKINDALIK BAŞLATMAK İÇİN’

Soru: Okur bu iki kitaptan sonra hayatında neyin değişmesini bekliyorsunuz?

Üç şeyin:

• Vücut algısının
• Hastalık algısının
• Hayat ritminin

Okur şunu demeye başlarsa, kitap emeline ulaşmıştır:

“Ben hasta değilim, regülasyonsuzum.”
“Ben uykusuz değilim, ritimsizim.”
“Ben yalnızca mide sorunu yaşamıyorum, hayatımı sindiremiyorum.”

Bu cümle kurulduğu anda tedavi başlar.

‘BU KİTAPLAR TEDAVİ DEĞİL, BİR FARKINDALIK EŞİĞİ’

Soru: Okur bu iki kitaptan sonra hayatında neyin değişmesini bekliyorsunuz?

Üç şeyin kökten değişmesini istiyorum:
Vücut algısının, hastalık algısının ve hayat ritminin.

Bugün beşerler vücuduna bir makine üzere bakıyor.
Bozulunca modül değiştirilecek, bastırılınca susacak, yorulunca ilaçla susturulacak bir sistem gibi…

Oysa vücut bir makine değil.
Vücut bir hafıza alanı, bir ritim sistemi ve bir regülasyon zekâsıdır.

Bu kitaplar “şu hastalığın budur” demek için yazılmadı.
Bu kitaplar, insanın vücuduna birinci sefer sahiden bakabilmesi için yazıldı.

Okur şunu demeye başladığında, kitaplar maksadına ulaşmıştır:

“Ben hasta değilim, regülasyonsuzum.”
“Ben uykusuz değilim, ritmimi kaybettim.”
“Ben yalnızca mide sorunu yaşamıyorum, hayatımı sindiremiyorum.”

Çünkü bu cümleler kurulduğu an çok kritik bir eşik geçilir.
Sorumluluk hastalıktan hayata geçer.
Organlardan organizmaya geçilir.
Bastırmadan anlamaya geçilir.

İnsan artık “Hangi ilacı almalıyım?” diye sormaz.
Şunu sormaya başlar:
“Ben neyi duyamıyorum?”
“Ben neyi sindiremiyorum?”
“Ben hangi suratın, hangi kaygının, hangi yükün içindeyim?”

İşte tedavi tam burada başlar.

Reçeteden evvel, idrak başlar.
Enjeksiyondan evvel, farkındalık başlar.
Destekten evvel, ritim başlar.

Bu yüzden bu kitaplar bir “tedavi kitabı” değil, bir uyanış kitabıdır.

Bedenle tekrar temas kurma davetidir.
Uykuyla barışma davetidir.
Bağırsakla, nefesle, vagusla, hisle tekrar bağ kurma davetidir.

Çünkü ben şuna inanıyorum:
Hastalık birçok vakit bir düşman değil, bir lisandır.
Ve biz bu lisanı uzun vakittir yanlış çeviri ediyoruz.

Bu cümle kurulduğu anda tedavi başlar:
“Bedenim bana bir şey anlatıyor.”

Ve insan o an birinci sefer sahiden güzelleşme yoluna girer.

‘BU BİR KİTAP MUAHEDESİ DEĞİL, UZUN SOLUKLU BİR YOL ARKADAŞLIĞI’

Soru: Bu iki kitabınız İnkılap Kitapevi Yayınları ve Üçüncü Göz Yayınları etiketiyle okurla buluşuyor. Bu birliktelik nasıl başladı? Yalnızca bu iki kitapla mı hudutlu?

Aslında bu birliktelik anlık bir karar değil.
Pandemi öncesine uzanan, uzun vakittir konuşulan, vakte yayılan bir süreçten kelam ediyoruz.

İnkılap Üçüncü Göz Yayınları ile temasımız, sadece “iki kitap basalım” formunda başlamadı. Daha çok şu soruyla başladı:
“Topluma uzun vadede ne bırakabiliriz?”
“Bilimi, vücudu, duyguyu ve insanın iç dünyasını nasıl tıpkı çatı altında buluşturabiliriz?”

Bu nedenle bu iş birliğini bir yayın mutabakatından çok, bir yayın seyahati olarak görüyorum.

Şu an yayımlanan Duygusal Beyin–Bağırsak II ve Uyuyamıyorum, bu seyahatin birinci adımları.
Akabinde “Longevity – Regüle Yaşam” isimli kitabım gelecek. Bu kitapta sağlıklı uzun ömrü; hücreden hudut sistemine, beslenmeden ritme, şuurdan regülasyona uzanan bütüncül bir perspektifle ele alıyorum.

Ama bu yol sırf tıbbi kitaplarla hudutlu değil.

Uzun vakittir şiirle iç içeyim.
Zira insanı yalnızca biyolojiyle anlatamazsınız.
Bazen bir dize, bir MR imajından daha çok şey söyler.

İlk şiir kitabım “Vefanın Eşiğinde”, bana paha katan tüm rehberlere, hocalara, yoldaşlara, hayata teşekkür niteliğinde bir kitap olacak.

Onu ise, 14 yaşımdan beri hayatımın merkezinde duran, Erich Fromm’dan ilhamla şekillenen “Meditasyon” kitabım izleyecek. Bu kitap, hem felsefi hem biyolojik hem de varoluşsal bir metin olacak.

Yani İnkılap Üçüncü Göz ile kurduğumuz bağ, tıp-dışı alanlara da uzanan, insanın hem hücresine hem ruhuna dokunan en az beş kitaplık bir uzun soluklu projeye dönüşmüş durumda.

Bu kapıların açılmasında, bu vizyonun şekillenmesinde ve bu birlikteliğin bu kadar istekle kurulmasında büyük emekleri olan
Aren Şenorkyan ve Gülşen İşeri’ye de bilhassa teşekkür etmek isterim.
Yayıncılığı sadece basım değil, içerik ve yol arkadaşlığı olarak gören bu yaklaşım, benim için çok değerli.

Bu yüzden gönül rahatlığıyla şunu söyleyebilirim:
Bu bir “iki kitaplık dönem” değil,
birlikte inşa edilen çok katmanlı bir külliyat sürecidir.

‘BEDEN PALAVRA SÖYLEMEZ’

Soru: Son olarak… Bu iki kitabı tek cümlede özetleseniz?

“Duygusal Beyin–Bağırsak II” insanın nerede çöktüğünü anlatıyor.
“Uyuyamıyorum” insanın nerede artık dayanamadığını.

Biri çöküşün biyolojisini yazıyor.
Oburu tükenişin gecesini.

Ve ikisi birlikte şunu söylüyor:

Beden palavra söylemez.
Lakin biz uzun vakittir onu dinlemiyoruz.

Çünkü vücudun lisanı gürültülüdür.
Ağrıyla konuşur.
Uykusuzlukla fısıldar.
Şişkinlikle, çarpıntıyla, ciltle, bağırsakla, cinsellikle, unutkanlıkla ses verir.

Modern insan bu lisanı “arıza” sanıyor.
Halbuki vücut birden fazla vakit arıza çıkarmaz.
İkaz verir.

“Bu sürat bana nazaran değil” der.
“Bu hayat bana ağır geliyor” der.
“Bu duyguyu yıllardır taşıyorsun” der.
“Bu endişe senin bağırsağında, bu öfke senin diyaframında, bu yalnızlık senin uykunda” der.

Ama biz ne yapıyoruz?
Susturuyoruz.
Bastırıyoruz.
İsimlendirip uzaklaştırıyoruz.

Bu iki kitap tam da bu yüzden yazıldı.
İnsanın vücuduna yine kulak verebilmesi için.
Belirtiyle savaşmak yerine, bildirisi çözebilmesi için.
Uyku haplarından evvel ritmi,
probiyotiklerden evvel duyguyu,
hormondan evvel hayatı görebilmesi için.

Bu kitaplar şunu tez ediyor:
Vücut bozulmaz.
Vücut yük taşır.
Ve bir gün o yük konuşmaya başlar.

Eğer siz de son zamanlarda
“Artık eskisi üzere değilim” diyorsanız,
“Dinleniyorum ancak düzelmiyorum” diyorsanız,
“Tahlillerim olağan ancak ben güzel değilim” diyorsanız…

Bu iki kitap sizin için yazıldı.

Çünkü bu kitaplar hastalığı anlatmıyor.
İnsanı anlatıyor.

Ve tahminen de en kıymetlisi şunu hatırlatıyor:
Güzelleşme bir tedaviyle değil, birden fazla vakit bir fark edişle başlar.

Beden palavra söylemez.
Sorun şu:
Biz hazır mıyız onu nitekim dinlemeye?

Deniz Değerli