Günün yazısı: Zizek nerede yanılıyor
Corpus mecmuasından Merve Turgan, “Žižek Nerede Yanılıyor?” başlıklı yazısında Slavoj Žižek’in Venezuela, Maduro ve ABD müdahalesine dair yaklaşımını Marksist bir perspektiften eleştiriyor. Corpus Dergi’de yayımlanan yazıya nazaran Turgan, Žižek’in “Trump mı Maduro mu daha makus?” sorusunu merkeze alan tahlilinin, saldırgan ile amaç ortasında kurduğu eşitleyici lisan nedeniyle emperyalizmin asli çelişkisini görünmez kıldığını ve siyaseten felç edici bir sonuç ürettiğini vurguluyor.
Söz konusu yazının tamamı ise şöyle:
“Ama Maduro da berbat” demek, asli çelişkiyi görünmez kılan, saldırganın elini rahatlatan bir siyasal aymazlıktır. Tarih bize “berbat” seçenekler ortasında tercih yapma zorunluluğunu dayattığında pusula aşikardır: Emperyalizmin mağlubiyetini öncelik edinmek.
Corpus Dergi’de yayınlanan “Donald Vlademiroviç Trump’ın Venezuela’ya ‘Sınırlı Askeri Operasyonu’” yazısında Žižek, Maduro’nun kaçırılmasını ABD’nin sömürgeci iştahına, petrol rezervlerine el koyma isteğine ve demokrasi maskesi takmış bir haydutluğa bağlıyor. Lakin tahlilini burada derinleştirmek yerine, tam da Trump’a atfettiği o “tuhaflığa” nazire yaparcasına, “Trump mı Maduro mu daha berbat?” diye sormayı seçiyor ve süratlice yanıtlıyor: “İkisi de berbat.” Ambalajı parlak bu durum tespitinin kurdelesini çözüp yazıyı metodolojik olarak incelediğimizde politik bakımdan felç halindeki bir aklın yanılgılarını görüyoruz.
İlkel birikim ve sıkıntı yoluyla el koyma süreçlerinin bitmediğini, tersine neoliberalizmin kriz anlarında en yırtıcı haline döndüğünü Marksist iktisat politiğin temel doğrusu olarak metnin omurgasına koysa da, iş gerçek siyasete geldiğinde sözün tam manasıyla savruluyor.
Kendini komünist olarak tanımlayan ve direkt sola seslenen bu “üretken” filozofun metnini, tam da bu yüzden Marksist bir gözle, serinkanlı bir tartışmaya açmak gerekiyor.
Peki Žižek nerede yanılıyor? Bu sorunun cevabını, metnin üç temel metodolojik yanlışı üzerinden okumak mümkün.
1. SİMETRİ YANLIŞI VE EŞİTLEMECİLİK
Žižek’in metninde göze çarpan birinci ve en vahim metodolojik yanlış, fail ile amaç ortasında kurulan o konforlu simetridir. Žižek, Trump’ın açık sömürgeci iştahı ile Maduro idaresinin yapısal krizini tıpkı teraziye koyarak, kendini ahlaki açıdan “temiz” bir duruma çekiyor. Marksistler için siyaset, tarafların ahlaki karneleri üzerinden değil, tarihî konumlanışları üzerinden yapılır. Bu “eşitlemecilik” hastalığı, Žižek külliyatında ne yeni ne de şaşırtıcıdır. Castro’nun vefatının akabinde Küba’yı emperyalizmin kuşatmasıyla değil, “otoriterlik” tartışmalarıyla anan; Filistin cephesinden gelen hareketleri işgalcinin sistematik devlet terörüyle tıpkı ahlaki terazide tartmaya kalkan bu akıl, bugün de Venezuela’da sahne almaktadır. Žižek’in yaptığı; Yugoslavya’dan Gazze’ye, Havana’dan Karakas’a uzanan her tarihî kırılmada, ezilenin ‘kusurlarını’ emperyalizmin “vahşetiyle” eşitleyerek ortadan sıyrılmayı bir entelektüel spor haline getirmektir. Halbuki gün üzere açık olan şey şudur: Bugün Venezuela’da yaşanan şey, emperyalizmin ilkel birikim iştahının en kaba halidir. Bu atak karşısında “ama Maduro da kötü” demek, asli çelişkiyi görünmez kılan, objektif olarak saldırganın elini rahatlatan bir siyasal aymazlıktır. Emperyalizme gönlü rahat karşı durabilmek için karşıdaki önderin “sütten çıkmış ak kaşık” olmasını beklemek, Avrupa merkezli solun o bitmek bilmeyen pak kalma telaşından kaynaklanır. Žižek’in Maduro’ya vurmak istemesinin tahminen kendisinin de farkında olmadığı asıl sebebi, Venezuela halkının geleceği değil; kendi çağdaş entelektüel imajına leke sürülmesini engelleme isteğidir.
2. BOLIVARCI İHTİLAL ELEŞTİRİSİ
Burada vahim bir zamanlama ve konumlanış kusuru var. Evet, Bolivarcı ihtilalin tıkanıklıklarını tahlil etmek solun vazifesidir; lakin bu misyon, bir halkın kapısına işgal orduları dayandığında “ilk iş” olamaz. Bu, teorik derinlik değil, pratik sorumsuzluktur. Emperyalist bir ilhak teşebbüsü sürerken, birinci işi içerideki başarısızlığın teşhirine ayırmak, objektif olarak işgalcinin ideolojik mühimmatını taşımaktır. “Bolivarcı tecrübe bize berbat nam kazandırıyor” diye hayıflanmak; devrimci süreçlerin kuvvetli ve çelişkili tabiatından kaçıp, kusursuz ve “şık” bir sosyalizm hayali kurmaktır. Halbuki tarih, Batılı entelektüellerin namını korumak için değil, sınıf gayretinin sert gerçekliği içinde akar. Elbette Bolivarcı tecrübenin zaafları ve yanlışları vardır. Lakin bizim tenkidimiz, Žižek’in Maduro hakkında “en azından bir kısmı muhtemelen doğru” diye tabir ettiği magazinel ya da kriminalize edici bir tabana oturmaz. Bir tenkit yapılacaksa emperyalist kuşatma altındaki bir ülkeye başına bombalar yağarken dışarıdan vaaz vererek değil, o sürecin içindeki sınıf çabasını anlayarak yapılmalıdır. Žižek, ihtilalin yarım kalmasının nedenlerini tahlil etmek yerine, sonucun “çirkinliğine” bakıp yüzünü buruşturmaktadır.
3. HUKUK FETİŞİZMİ
En az birinci ikisi kadar vahim üçüncü sorun, siyasal çabanın yerine “hukuksal prosedürü” ikame etme gayretidir. Hukuk fetişizmi, en yalın haliyle; hukuku toplumsal güç bağlantılarından, siyasetten ve iktisattan bağımsız, kendi kendine yeten mutlak bir “adalet terazisi” olarak görme yanılgısıdır. Žižek, metni tamamlarken devayı Lahey’de, memleketler arası mahkemelerde arayarak işte bu yanılgıya düşüyor. Kriz baş gösterince milletlerarası hukuk dediğimiz mefhumun, emperyalist güç istikrarlarının kâğıda dökülmüş halinden öbür bir şey olmadığını göz arkası edecek safdillikte değilsek, Putin’i, Trump’ı ve Netanyahu’yu tıpkı hücreye koyacak bir “ideal dünya” hayali kurmak, siyaseti somut güç alakaları tabanından koparıp, soyut bir adalet arayışına, bir çeşit dilekçeciliğe indirger. Burada kastımız, hukukun bir toplumsal düzenleyici olarak varlığını reddetmek değildir. Ancak, şahsen o hukuku inşa eden global güç odaklarından, kendi kurdukları düzeneğin kendilerini cezalandırmasını beklemek abestir. Žižek’in bahse mevzu yazısında misyon tayin ettiği solun işi türel prosedürlere ağıt yakmak değil, bu hukuksuzluğu yaratan emperyalizme karşı koyacak araçları üretmektir.
Žižek’in “İkisi de berbattır” sonucu, onun kavram dünyasında ve felsefi bir düzlemde değerlidir fakat pratikte manası siyaset yapmamak, tribüne çekilmek demektir. Tarih bize “berbat” seçenekler ortasında tercih yapma zorunluluğunu dayattığında pusula aşikardır: Emperyalizmin hezimetini öncelik edinmek. Bu, Maduro’nun şahsına siyasi kefalet vermek manasına gelmez; tarihi sürecin ana çelişkisini gerçek saptamak manasına gelir.
Son olarak yazının tamamına sinen o steril hava, Venezuela halkının iradesini salt bir mağduriyet objesi olarak görmekte, direniş potansiyelini yok saymaktadır. Žižek, akademizmin inançlı arasından dünyaya bakarken, Marksizmin “somut durumun somut tahlili” prensibini unutmuş, yerine “soyut ahlakın soyut tahlilini” koymuştur.
Bugün solun birinci işi değilse de kıymetli bir işi; Žižek’i (zaten büsbütün kendisinden beklenecek) siyasetsizliğinden ötürü lanetlemek değil, onun anlatısında cisimleşmiş Avrupa merkezli sığlığın sosyalist sol içinde neden hâlâ bu kadar prestij görebildiğini tahlil etmek olabilir.”
