Feyziye Özberk’in yapıtlarında, ülkemiz tarihinde iz bırakan isimler, bağımsızlık gayreti ve devrimci atılımların içerisinde hangi rolleri nasıl oynadı detaylarıyla yer alıyor.

Enver Paşa da birçok özelliğiyle hala aktüel isimlerden biri. Bir torpil ricasına verdiği karşılık bilhassa dikkat cazip… Özberk’e Enver Paşa’yla ilgili araştırmalarında nelerle karşılaştığını sorduk…

MACERACI ENVER PAŞA ANLATIMI

Yalçın Küçük bir yazısında Enver Paşa için “yenilmeyi kabul etmeyen adam” diyor. Kimi muharrirler ise bu tarifi da içine alacak halde Enver Paşa’yı ‘maceracı’ olarak kodluyor. Kitabınızda bu yargılamaya şiddetle karşı çıkıyorsunuz? Neden?

Enver Paşa, tarihin akışını değiştiren harikulade yiğit, yetenekli vatansever bir kahraman… Başarmakta kararlı… Asla vazgeçmiyor. Güçlü. Enver Paşa şartlar ne olursa olsun çabaya devam ediyor. Vatan, millet, din sevgisi, vazgeçmemek, kahramanlık, teşkilatçılık, prensipli tavır Enver Paşa’nın kişiliğinin en kıymetli köşe taşları…

Enver Bey, 1908’de şimdi 27 yaşındayken, tarih sahnesine, “Hürriyet Kahramanı”, olarak herkese nasip olmayacak parlak bir giriş yapıyor. İsmine marşlar besteleniyor, genç kızların düşü, genç subayların da meslek ve muvaffakiyet modeli oluyor. Çocuklara ismi veriliyor. Bu isim, Trablusgarp kahramanı, Bâb-ı Âli Baskını’nın kır atlı lideri, Edirne Fatihi ve Çanakkale Zaferi’ni kazanan Ordunun Kurucusu ve Başkomutanı olarak devam ediyor…

“HAYALPERESTTİ, DUYGUSALDI ANCAK MACERACI DEĞİLDİ”

O, tarihî sürecin büyük yürek gerektiren pozisyonlarında tereddütsüz misyon alan bir kahramandı. Paşa her gayretinde Türk milletine ve İslâm âlemine faydalı olmayı amaçlıyor. O tahminen hayalperestti, duygusaldı lakin maceracı değildi.

Bazı tarihçiler ‘maceracı’ sıfatını Alman tesirine bağlayarak bir kurgu aktarıyor. Bunun temel destek noktası ise Birinci Dünya Savaşı’na Almanya’yla birlikte girilmesi. İttihatçı önderler ve Enver Paşa Alman stratejisinin kurbanı mı oldular?

Bakü’de yapılan Birinci Doğu Halkları Kurultayı’nın Dördüncü Oturumunda (4 Eylül 1920 tarihinde toplandı) Enver Paşa’nın bildirgesi bu biçimde kurgu yapan şahıslara cevap niteliğinde. Şöyle diyor Enver Paşa:

“Yoldaşlar, Türkiye’nin savaşa girdiği anda dünya iki kampa bölünmüştü. Birincisi yaşlı Çarlık Rusya’sının, kapitalist ve emperyalist müttefiklerinin, ikincisi ise Almanya’nın ve birebir nitelikte müttefiklerinin oluşturduğu kamplar. Biz gayeleri bizi boğmak olan Çarlık Rusya’sına, İngiltere’ye ve müttefiklerine karşı direniyorduk ve en azından hayatımıza kastetmeme kelamı veren Almanya’nın yanında savaşa girdik. Alman emperyalistleri yağmacı hedeflerini gerçekleştirmek için bizden yararlanıyorlardı; ancak bizim sırf tek bir niyetimiz vardı. Bağımsızlığı korumak…”

ATATÜRK ve ENVER PAŞA’NIN TAHLİLİ ORTAK

Osmanlı Devletinin Birinci Dünya Savaşı’na Almanya ile birlikte girmesi mecburiydi. Atatürk, Sabiha Gökçen’e aktardığı anılarında tarafsız kalınamayacağını, öteki açıklamalarının yanı sıra bir sefer daha kavratıcı bir netlikte açıklıyor.

Osmanlı Devleti büyük güçlere karşı yalnız kalmamak için ekonomik, askeri ve teknik olarak kuvvetli olan Almanya ile ittifak kuruyor. Öteki emperyalist büyük devletlerin bilakis Almanya, Osmanlı’nın bütünlüğünden yanadır ve kendisi de İtilaf Devletlerine karşı bir ölüm-kalım savaşı veriyor.

I. Dünya Savaşına katılma zorunluluğunda İttihatçı liderlerin büyük çoğunluğu birebir fikirdedir. Birlikte karar veriyorlar. Enver Paşa’nın buyruğuyla yapılan o birinci vuruş olmasaydı, Daha 1915 Martında, Çarlık Rusya’sı kuzeyden çıkartma yaparak İstanbul’u ele geçirebilirdi. Zira İngiliz ve Fransız Donanması Çanakkale Boğazı’nı zorluyordu. Enver Paşa’nın bu birinci vuruş cüreti, savaşın seyrini değiştiriyor. Dünya tarihine istikamet veriyor. Sovyet İhtilali, denebilir ki o sayede oluyor. İstiklâl Savaşımızın zafer kapısı da o sayede açılıyor.

Türk Ordusu, 29 Ekim 1914 günü Karadeniz’de Rus Çarlığına saldırdı ve dokuz yıl sonra bir öbür 29 Ekim günü Cumhuriyet kuruldu.

Enver Paşa’ya son devirde darbeci etiketi de yapıştırılıyor. Hürriyet İhtilali geniş bir toplumsal tabanı olduğu için bu yakıştırmalar için artık etkisiz bir olay lakin Bab-ı Ali Baskını ‘darbeci etiketi’ için hala anlatılan bir hikaye… Buradan hareketle eserinizde ‘vatana müdahaleye müdahale’ çerçevesi çiziyorsunuz? Bu baskın legal muydu, hangi pratik sonuçlara yol açtı?

Bu müdahale sömürgeleşmeye, parçalanmaya isyandır. Bâb-ı Âli Baskını, Osmanlıyı tam bir teslimiyete götürecek emperyalist akınlara ve Balkan bozgununa karşı bir direniş, toparlanma hareketidir. İdaredeki İngiliz işbirlikçisi hükümet bu darbeyle iktidardan uzaklaştırılıyor.

Bilindiği üzere baştaki hükümetin tavizkâr siyaseti sonucu Selanik kurşun atılmadan teslim ediliyor. Edirne de verilmek üzeredir. Yüzyıllardır Osmanlı ülkesi olan Rumeli birkaç haftada elden çıkıyor. Binlerce göçmen aç susuz İstanbul’a akıyor. Bir yandan da İttihatçılara yönelik bir sindirme ve yok etme saldırısı yürütülüyor.

İSMET PAŞA’NIN NOTU: TASFİYE VE ISLAH HAREKETİ BAŞARILI

İşte bu şartlarda Talât ve Enver Paşaların önderliğinde yürekli bir hareketle iktidar, İttihatçılarca devralınıyor. Bu ataktan bir mühlet sonra ordu gençleştiriliyor. Enver Paşa’nın, Çanakkale Savaşını ve Kurtuluş Savaşını zafere ulaştıran Ordunun kuruluşundaki rolü hayati değerdedir. İsmet İnönü, Paşa’nın Harbiye Nazırı olarak orduda yaptığı “tasfiye ve ıslah” hareketinin çok başarılı olduğunu belirtiyor.

Kitabınızda Enver Paşa’yla ilgili daha evvel duyulmayan değişik detaylar da var. Bunlardan birisi de torpil isteyen Adalet Bakanı’na karşı hali. Anlatır mısınız?

Paşa’yı tanıyan herkesin ittifak ettikleri konu, onun bu hususlarda istisna tanımadığıdır: Enver bu mevzularda bağnaz denilecek kadar sağlam ve serttir. Adalet Bakanı İbrahim Bey, Harbiye Bakanı Enver’e bir tavsiye mektubu yazmış. Askere çağrılan biri üzerine yumuşak ve yardım edici bir süreç rica etmişti. Enver Paşa bu mektubu çerçeveleterek Harbiye Bakanlığının sofasına astırmıştı.”

Söyleşimizin başında Enver Paşa için maceracı yakıştırmalarını yerinde bulmadığınızı belirtmiştiniz. Bu bağlamda çok lisana getirilen Sarıkamış faciasına ne dersiniz pekala?

22 Aralık 1914 tarihinde başlayan 15 Ocak 1915 tarihinde sona eren Sarıkamış Harekâtı, Allahuekber ve Soğanlı dağları bölgesinde gerçekleşiyor. Sarıkamış Harekâtının maksadı, Rusların Anadolu’nun içlerine hakikat ilerlemesinin engellenmesidir. Vatan topraklarının savunulmasıdır. 19 Aralık 1914’te periyodun Başkomutan Vekili Enver Paşa tarafından önerilen savaş planı, Osmanlı ve Alman kurmay heyeti tarafından kabul görüyor.

AMAÇ: İŞGALİ ÖNDEN ENGELLEMEK

Tarih: Aralık 1914. Yani Sarıkamış Harekâtı, savaşın şimdi başında gerçekleşiyor. Bu harekâtın sonunda Ruslar, Erzurum’da durduruluyor. Böylelikle ülkenin Ruslar tarafından işgali önleniyor.

Eğer Sarıkamış’taki inanılmaz direniş olmasaydı, Anadolu şimdi 1915’te işgal edilebilirdi. Ruslar Kafkaslardan geliyordu. Durdurulmalıydı, durduruldu da. Daha sonra, Mustafa Kemal Paşa’nın da dâhil olduğu Kafkas savaşlarında Muş, Van, Bitlis üzere kentlerimiz de işgalden kurtarıldı. Enver Paşa’nın Kafkas Cephesini açması, hem Çanakkale Savaşı’na tesir etti hem de Rusya’nın bütün kuvvetini Avrupa’daki cephelere göndermesini ve Birinci Dünya Savaşı’nın kısa müddette sona ermesini önledi.

Kitaplarınızı klasik biyografi yapıtlarından ayıran çok değerli bir özellik var. Karakterleri daima içinde bulundukları süreç içerisinde, sınırlılıklarını da göstererek ele alıyorsunuz. Bu da kaçınılmaz olarak periyodun siyasal iklimini ve dönüşümlerini de işlemeyi gerektiriyor. İttihatçılığın Kemalizme Dönüşümü başlıklı kısım bu açıdan çok değerli. Halbuki hem resmi yazım hem de liberal- muhafazakar yazım bu ikisini karşı karşıya koyuyor…

Benim niyetime nazaran İttihatçılık özetle bir Jön Türk hareketidir. Yani gençlik hareketidir. Gençliğin hoş niteliklerinin yanı sıra zayıflıklarını da içinde taşır. İttihatçılık vatanseverliktir. Antiemperyalist olmaktır. Devrimciliktir. Halkçılıktır. Teşkilatçılıktır. Fakat unsurları net, köşeli bir siyasi akım değildir.

İşte Kemalizm; İttihatçılığın, kuruluş ve kurtuluş çabasının inişli çıkışlı safhalarından geçerek gelişmiş, olgunlaşmış, netleşmiş halidir. Yani İttihatçılık kökse bitki ya da çiçeği/meyvesi Kemalizm’dir. Kitabımda bu dönüşümü de anlatmaya çalıştım.

KEMALİST İHTİLAL MUVAFFAKİYETE ULAŞAN İTTİHATÇILIKTIR

İttihatçılık ve Kemalizm birbirini bütünleyen bir süreç yani devamlılıktır. Birinci Dünya Harbi’nde vatan savunma gayretimizi ve Çanakkale’deki büyük zaferimizi dikkate aldığımızda, sayısız vatanseverle birlikte Mustafa Kemal ve Talât Paşa, kahramanlıkta Enver Paşa’yla omuz omuzalar. İttihat ve Terakki’nin programı, yönelimi, çabasıyla Atatürk ihtilalinin temel prensipleri ve maksatları birbirini besler. Kemalist İhtilal muvaffakiyete ulaşan İttihatçılıktır.

Peki son olarak Enver Paşa’nın bu görkemli hayatının, insanın içini burkan formda sona ermesini nasıl değerlendiriyorsunuz?

Enver Paşa 1918’de İstanbul’dan ayrılırken o tarihte, kurucusu olduğu Teşkilat-ı Mahsusa’nın sorumlusu Hüsamettin Ertürk’e verdiği talimata, Cihan Savaşı’nın 2. Basamağı olarak tanımladığı yakın gelecekte vereceği çabayı İtilaf devletlerine karşı ve Moskova’nın dayanağını alarak gerçekleştirmeyi tasarladığını yazıyor: “Hüsamettin Bey, (…) İtilaf devletleriyle çabamız, bundan sonra da devam edecektir. Moskova’dan kendimize yardım yaptıracağımızı ümit ediyorum. Bolşevikler bu kapitalist ve muzaffer devletlere düşmandırlar. Bizi tutacaklardır.”

ENVER PAŞA’NIN STRATEJİK ZAAFI

Anlaşılan daha sonraki aylarda; yaşadığı çok büyük zorluklar, altüst oluşlar, Bolşevik yöneticilerle tartışmaları, yöredeki halk için istediklerinin kabul edilmemesi vb. yaşadığı ruhsal gelgitler, sürgün yaşamı onun bu tespitte ısrarını/direnmesini önlüyor.

Enver Paşa, dostlukla ve sabırla/zamanla çözülmesi gereken çelişkileri, ana düşmanla (başta İngiliz emperyalizmi) var olan çatışmadan ayırt edemiyor. Halbuki ömür uzunluğu İngiliz emperyalizmiyle çaba etmiştir. Yani strateji belirlemede zaafa düşüyor… Paşa’nın Orta Asya’da girdiği son çabadaki kusuru sanırım bu noktada.

Enver Paşa, muvaffakiyet da beklemediği bir çeşit intihar aksiyonuna giriyor. Tacikistan’da, ömrünün son savaşında Paşa, makineli tüfeklere karşı at üstünde, elde kılıç saldıran yirmi beş kadar savaşçının yeniden en önündedir. Atı Derviş’in sırtında Rus askerlerine taarruz ederken bir kurşunla atından düşüyor. Şehit oluyor. Tarih: 4 Ağustos 1922.

Feyziye Özberk, Enver Paşa ve İttihatçılığın Kemalizm’e Dönüşümü, Kaynak Yayınları, İstanbul, Ekim 2025.