Biri emperyalist diğeri Marksist iki arkeoloğun sıra dışı hayatı

Ortaklaşa mecmuasından Burçin Adısönmez, “Arabistanlı” Lawrence olarak bilinen İngiliz subay, arkeolog, diplomat ve muharrir T. E. Lawrence ile “Hitit hiyerogliflerinin çözüldüğü yer” olarak tanınan Karatepe-Arslantaş Höyüğü’nde, Türkiye’nin birinci açık hava müzesini kuran “asırlık” arkeolog Halet Çambel’i yazdı. İşte o yazı…

Arkeoloji, tüm bilim alanları üzere ideolojiden ve siyasetten bağımsız değil ve “zamanın ruhu” ile sıkı sıkıya bağlı. Arkeolojinin tarihi incelendiğinde, Rönesans ve Aydınlanma Çağı’nda merak ve uygun niyetlerle başlayan bu koleksiyonculuk faaliyetinden, 17. ve 18. yüzyıllarda yükselen burjuvazinin meslek erbabı olmayan ya da aile işinin başına geçemeyen ikinci çocuklarının boş vakitlerini kıymetlendirmek için gerçekleştirdiği bir uğraşa; 19. yüzyıl başından itibaren de Napolyon Bonaparte’ın Mısır Seferi ve 7. Elgin Lordu Thomas Bruce’un Yunan Bağımsızlık Savaşı sırasındaki faaliyetleri üzere sömürgeci devletlerin takviyesindeki soygunlarla emperyalizmin bir aracına dönüşümüne şahit oluyoruz. Arkeolojinin kendi bilimsel sistemi ve etik unsurları ile bir bilim olarak karşımıza çıkması ise fakat 19. yüzyıl sonuna denk geliyor.

Teorideki bu değişimin uygulamaya geçiş evresinde ise bir yanda sömürgeci imparatorlukların, kodlarına işlemiş yağma geleneği ve “beyaz adamın yükü” fikriyle kendi kökenlerini Avrupa dışındaki halkların geçmişinde arama, yarattıkları anlatılarla bu halkların toprakları ve gelecekleri üzerinde hak tez etme eğilimi ile; Marks’ın Kapital ve Engels`in Tabiatın Diyalektiği ile öne sürdüğü Marksist arkeoloji teorisi ortasındaki çekişmenin yarattığı iki arkeolog tipinin çatışmasına rastlıyoruz.

‘ARABİSTANLI’ LAWRENCE

Thomas Edward Lawrence deyince tahminen herkesin gözünde bir şey canlanmaz. Lakin herkesin “Arabistanlı Lawrence” hakkında bir fikri vardır. Bazıları için Hollywood tarihinin en destansı üretimlerinden 1962 tarihli sinemaya ismini veren, Peter O’Toole’un büyük bir his yoğunluğuyla seyirciye aksettirdiği bir anti-kahraman; bazıları için ülkesi için hiçbir fedakarlıktan kaçınmamış bir vatansever; bazıları için emperyalist bir imparatorluğun özgür halkların yazgısını tayin etmekte kullandığı bir araç… Kimileri için ise bir fırsatçı, bir katil…

Ama herhalde herkesin üzerinde uzlaşacağı şey, Lawrence’ın tam manasıyla zamanının bir adamı olduğudur…

Birinci Dünya Savaşı’nda Arap Yarımadası’nın sonlarının tekrar çizilmesindeki faaliyetleri gerek tarihçiler gerekse (ne kadar emniyetli olduğu tartışılsa da) kendi anıları ile ayrıntılı bir biçimde kayıt altına alınmış olsa da Lawrence’ın, tanınan kültürce pek bilinmeyen lakin devrinin Batılı arkeologlarının pek birçoklarıyla önemli paralellikler içeren bir arkeoloji mesleği de bulunuyor.

1888 doğumlu Lawrence, baba tarafından soylu olması sayesinde yeterli eğitim almış, tarih ve arkeoloji alanına yönelmiştir. Daha 15 yaşında, yaşadığı bölgedeki kilise yazıtlarının kayıt ve transkripsiyonlarını çıkararak bunu Ashmolean Müzesi’nin 1906 yıllığında yayınlatabilmesi oldukça yetenekli olduğunun işaretidir. 1906 ile 1908 ortasında Fransa’yı turladığı ve Akdeniz kıyısı kalelerinin envanterini oluşturduğu bisiklet hafriyatları ile 1909’da Osmanlı topraklarında bulunan Suriye’de Haçlı Krallıkları kale ve yerleşimlerini belgelediği seyahatler, sonunda ise Oxford Jesus College’dan sınıf birinciliği ile mezun olmasını sağlayan “Haçlı Seferleri’nin Avrupa Askeri Mimarisinde 12. Yüzyıl Sonuna Kadarki Etkileri” bahisli tezi geleceğini arkeoloji ve sanat tarihi kollarında çizmeyi planlayan genç bir dehaya işaret etmektedir.

Ancak Lawrence’ı döneminin bir arkeoloğu haline getiren yalnızca gençliğindeki bilimsel deneyimleri değil, hamisi olan emperyalist İngiliz devleti ile olan bağlantısıdır. Çünkü daha 1909’da Ortadoğu’yu birinci defa ziyaret ederken bile genç Lawrence, sömürgeci İngiliz Ordusu’na geleceğin subaylarını yetiştiren University Officers’ Training Corps’un (UOTC) istekli bir mensubudur.

Mezuniyetinin çabucak sonrasında, 1910 yılında Lawrence, kendisine Karkamış Kazıları’nda yer bulur. Günümüzde Türkiye-Suriye hududunda, Cerablus kasabasının çabucak karşısında yer alan Karkamış’taki hafriyatlar British Museum tarafından sürdürülmektedir. Lawrence’ın bu hafriyata atanmasına önayak olan ise bu devirde British Museum’un yöneticiliğini yapan David George Hogarth’tır. Tıpkı Lawrence üzere Hogarth’ın yalnızca bir bilim insanı değil emperyalist İngiltere’nin Ortadoğu siyasetinin önde gelen yaratıcılarından biri olduğunu çok değil 6 yıl sonra, savaş sırasında Lawrence’in bu sefer bir İngiliz subayı ve casusu olarak Hogarth’ın yönettiği, Arap Ayaklanması’nın planlayıcısı olan Arap Ofisi’nde misyon almasından anlamaktayız. Birinci Dünya Savaşı sonrasında Ortadoğu’nun sonlarını çizen Sykes-Picot Mutabakatı’nın isim ve fikir babası olan Mark Sykes ile yakın teşrik-i mesaide olan bu takımda yer alan Lawrence’ın Ortadoğu’ya attığı birinci adımın yalnızca bir arkeolojik keşif ve hafriyat çalışmasından ibaret olduğu elbette düşünülemez.

Lawrence’in 1910-1914 yılları ortasında Karkamış’taki çalışmaları, evvel R. Campbell Thompson, sonra da Leonard Wooley’in başkanlığında, yerleşimdeki birinci periyot kazılarına denk gelir. Savaşın çabucak öncesinde sömürge imparatorluklarına mensup arkeologlar için casusluk ve ülkelerinin emperyal faaliyetlerine hizmet arkeoloji ile el ele yürüdüğünden, Lawrence’ı bu hafriyatta tekrar tasarlanacak Ortadoğu’nun Gertrude Bell üzere kıymetli yüzleri ile birlikte görüyoruz. Hasebiyle, Lawrence’ın savaş ve sonrasındaki mesleğinin çıkış noktasını Karkamış’ın teşkil ettiğini söylemek yerinde olur.

Halet Çambel (1916–2014), Hitit ve Geç Hitit uygarlıkları üzerine yaptığı çalışmalarla tanınıyor. En büyük katkısı, Karatepe-Aslantaş kazılarını yürütmesi ve Fenike–Hitit yazıtlarının çözülmesine öncülük etmesi. Birebir vakitte Türkiye’nin birinci bayan arkeologlarından biri olan Çambel, bilimsel çalışmalarıyla Anadolu arkeolojisinin milletlerarası alanda tanınmasını sağladı. Nazi Almanyası’nda düzenlenen 1936 Berlin Olimpiyatları’na katılıp Hitler’le tokalaşmayı reddetmesiyle de sembolik bir duruş sergiledi. Hayatı boyunca bilimi, kültürel mirası ve etik duruşu bir ortada savundu.

KAZI MESKENİNİN ALTINDA

Karkamış çalışmalarında, Lawrence’ın da içinde olduğu bir ayrıntı, emperyalist bilim anlayışının sonuçlarına işaret eder.

Karkamış alanının birinci hafriyat meskeni kentin Güney Kapı ismi verilen alanında yer alır. Bu mesken British Museum hafriyatlarının başında inşa edilir ve 1920 yılına kadar kullanılır. İnşasında rol alan mimarlardan biri olduğu için buraya “Lawrence Evi” ismi verilir. 1920’de Kuvayı Ulusala Karkamış’a ilerlediğinde yarım bırakılan hafriyat ile birlikte mesken terk edilir. Sonrasında Suriye sonunun sıfır noktasında kalan hafriyat alanındaki bu yapı bir askeri baraka olarak hizmet verir ve 1930’larda büsbütün yıkılarak toprak altında kalır.

2017 kazılarında, burası hafriyat meskeni olarak kullanılırken, binanın terk edilmesi sırasında saklanarak bina ile birlikte gömülmüş 400’ün üzerinde heykel ve heykel modülü, daha da değerlisi Anadolu hiyeroglifi ile yazılmış 200’ün üzerinde tablet kesimi yine bulunmuş ve toprak altından çıkarılmıştır. Burada dikkat alımlı olan, Hitit Devri kayıtları kelam konusu olduğunda tahminen de en varlıklı kaynaklardan birini teşkil eden Karkamış hafriyatlarının en varlıklı ve etkileyici sonuçlarının, arkeolojik manada onlara paha katacak kontekstten mahrum kalacakları bir durumda saklanmış, bir nevi bir kenara süpürülmüş olmalarıdır.

Madalyonun öbür yüzü, Lawrence’tan bir nesil sonra tıpkı yerde çalışan bir öbür arkeoloğun
kişiliğinde gözler önüne serilir. Prof. Dr. Halet Çambel, genç Türkiye Cumhuriyeti’nin yetiştirdiği birinci arkeologlardandır. Osmanlı İmparatorluğu’nun Berlin Büyükelçisi İbrahim Hakkı Paşa’nın torunu olarak 1916 yılında Berlin’de dünyaya gelir. Dünya Savaşı ve mütareke yıllarını yurt dışında geçirse de Cumhuriyet’in ilanıyla birlikte ailesiyle Türkiye’ye döner. Cumhuriyet’in yurt dışında okuttuğu birinci nesil gençlerdendir ve arkeoloji eğitimi için Sorbonne’a gönderilmiştir. Birinci hafriyat tecrübesini 1935’te Alacahöyük’te edinir. İkinci Dünya Savaşı sırasında Fransa’nın işgali nedeniyle Sorbonne’daki doktora çalışmasına orta verip İstanbul Üniversitesi’nde, Arkeoloji Kürsüsünün kurucusu Helmuth Theodor Bossert’in asistanı olarak çalışmaya başlar. Mesleğinin birinci çalışmaları Alacahöyük, Midas Yazılıkaya Anıtı ve Kırşehir Hasböyük hafriyat araştırmalarıdır.

Ancak Çambel’in arkeoloji biliminin toplumsal yansımalarına ait bedelini lisana getirmek ve onunla Lawrence’in arkeolojiye yaklaşımını karşılaştırmak için Halet hocanın Karatepe-Aslantaş Höyüğü kazılarını ele almak gerekir.

Çambel, Adana-Karatepe mevkisindeki Geç Hitit Devri’ne ilişkin kalıntılara 1946 yılında Bossert ile çıktığı bir yüzey araştırmasında rastlar. Bölgenin tahribata ve kaçak kazılara açık durumu ile yerleşimin Hitit Büyük Krallık periyodu sonrasına, Anadolu’nun Geç Tunç ve Erken Demir çağlarına ait kıymetli bulgular vadediyor oluşu sebebiyle Bossert ile başladıkları kazıların başkanlığını 1952 yılında alır. Karatepe-Aslantaş kazılarında bulunan Fenike ve Hitit Hiyeroglifleri ile çift lisanlı olarak gün ışığına çıkartılan yazılı tabletler, Hitit Hiyeroglif yazısının sonuncu olarak çözümlenmesini sağlamıştır. Çambel’in buradaki çalışmaları hafriyatlar ve bu kazıların Türkiye ve dünya arkeolojisine kazandırdığı eşsiz bilgi dağarcığı ile sonlu kalmamış, Karatepe-Aslantaş’ın Türkiye’nin birinci açık hava müzesi ve arkeoloji parkına dönüştürülerek korunmasını sağlamıştır.

Çambel’in politik görüşünü anlatmak için fazla kelama gerek yok. 1936 Olimpiyatları’nda Türkiye Cumhuriyeti’ni temsil eden birinci bayan atletlerden olan ve eskrim kısmında uğraş eden Çambel, Hitler’den kendisine şahsen gelen davete icabet etmemiştir. Gazeteci, şair, ödüllü mimar ve restoratör olan eşi Nail Çakırhan Türkiye Komünist Partisi’nin 1930 ve 40’lı yıllardaki en faal isimlerinden biridir. Çakırhan ile Karatepe-Aslantaş Kazıları’nda hayata geçirdikleri hafriyat konutu, onarım, muhafaza ve sergileme İşleri, bölge insanına yarattığı iş imkanlarıyla bir kalkınma projesine dönüşmüştür. 1960 darbesi sonrasında üniversiteden ihraç edildiğinde bile Karatepe ile bağlarını koparmamıştır.

“Arabistanlı” Lawrence Osmanlı’yı Orta Doğu’dan koparan figürlerin başında geliyor

YERALTI VE GÜN IŞIĞI

Materyal bulguların halkların ve emeğin denetiminin hikayesini anlatmada birincil ispatı teşkil ettiğini savunan Marksist arkeoloji teorisinin bir takipçisi olması ve bu teoriyi arkeoloji çalışmalarında olduğu kadar sonrasındaki muhafaza ve tamirat projelerinde de hayata geçirmesi bir yana; Çambel’in sosyalist arkeolojisi ile Lawrence’ın emperyalist arkeolojisini karşılaştıracak bir örnek üstte bahsettiğimiz iki satır ortasından çıkıyor: Çambel’den 35-40 yıl evvel bir öbür Geç Hitit yerleşimi olan Karkamış’ı kazan Lawrence ve Wooley’in kazıyı bırakıp giderlerken gömdükleri Hitit tabletlerinin okunabilmesi için yaklaşık yüz yıl geçmesi gerekti. Çambel’in tıpkı periyoda tarihlenen Karatepe-Aslantaş’taki çalışmaları ve şahsî özverisi ile gün ışığına çıkarılan Hitit Hiyeroglifli kaynaklar ise bu lisanın okunabilmesini sağladı.

Arkeolojiyi başka bilimler üzere salt emperyalist projesini bir adım ileri götürmek için bir araç, hedeflediği coğrafyaya kendi ideolojisinin casuslarını yerleştirmek için bir yol olarak gören sömürgeci fikrin, arkeolojinin insanlığa katkıları ile ilgilenmemesinde şaşılacak bir şey yok. Karşı taraftan baktığımızda ise, Marksist fikir ile yetişmiş ve ideolojisini icra ettiği bilim ile birleştirmiş bilim beşerinin, kendisi ile birlikte çalıştığı hafriyata emek veren emekçinin emeğinin karşılığını almasını sağlamasında da, hafriyattan çıkan sonuçların araştırdığı alanda çığır açması da birebir derecede olağan.

Olağan, fakat sembolik pahası büyük: Emperyalist arkeoloji tarihi yeraltına gömer, Marksist arkeoloji gün ışığına çıkarır.