Başkalarının gözleri olduğunu ve görebildiklerini, kendisinin görmediğini, daima bir şeylere dikkat etmesi için uyarılmasından anladı. O günden itibaren dünyayı görmenin yolunu ararken, en büyük yardımcısı babasıydı. Babasının dayanağı ile gören arkadaşlarıyla tıpkı okula gitti, onlar üzere okuyup yazmayı, tarihi coğrafyayı öğrendi. Tüm etrafını şaşırtan fotoğraflar yapmaya başladı.

Ancak babası hiç beklemediği bir anda ölünce, nefesini kaybetmiş üzere oldu. Karnını dahi doyuramıyor, babasının işyerinde yatıp kalkıyordu. O günlerde tanıştığı İstanbul Teknik Üniversitesi Memleketler arası Programlar Koordinatörü Joan Eröncel, onu karanlık, çaresiz dünyasından çekip çıkardı. Bir dahi olduğunu söyleyip, tüm dünyanın bu dâhiyi tanıması için harekete geçti. Birlikte engelliler için düzenlenen her aktifliği gezerken, bilim insanlarının dikkatini çekti.

Harvard Üniversitesi’nde her türlü deneyi yapan konusunda uzman bilim insanları, doğuştan görme engelli Eşref Armağan’ın görme yeteneğinin sıfır olduğunu, lakin parmak uçlarını bir objeye değdirdiğinde beyninde görme ile ilgili sinyallerin oluştuğunu belirledi. Armağan, bilim dünyasının görmeyle ilgili tüm kabullerini değiştirdi.

İtalya’da, Rönesans üstadı Flipo Brunolesci’nin 1413 yılında çizdiği, sekizgen karmaşık geometrisi ile görenlerin bile taklit etmesini güç hale getiren vaftizhaneyi çizerek, tüm dünyayı şaşırttı.

Dünyada tek olduğuna karar verilen Eşref Armağan, bilim adamlarını şaşırtabilmek için bir mucizeye, doğuştan gelen bir yeteneğe sarılmadı. Şimdi 4 yaşındayken “yaşadığın dünyayı hiç görmeyeceksin” dendiğinde kendisine verdiği kelamı yerine getirerek görmenin bir yolunu buldu. Daima çalışarak, sorarak, yaralar açılması kıymetine eğittiği parmakları ile görmeyi başardı. Bugün “Ben görüyorum” deme noktasında olan Eşref Erdoğan ile ışıksız dünyayı, azmi, başarıyı konuştuk.

-Görmediğinizi nasıl fark ettiniz?

Bana daima, “Şurada şu var burada bu var, çaya dikkat et. Burada soba var. Dikkat et otomobil geliyor” diyorlar. Lakin daima bana söylüyorlar. Babama sordum neden daima beni uyarıyorlar diye. Herhalde 4 yaşındaydım. Babam, “Bizim gözlerimiz baktığımız şeyi görüyor. Lakin senin gözlerin görmediği için sana ikaz yapıyoruz“dedi.

-Bu kadar küçük çocuk ne hissetti diye sormak da zor…

Yoo sorun. “Ben yaşadığım dünyayı görmeden mi öleceğim” dedim, o günden itibaren daima görmenin yollarını aradım. Etrafımda çocuklar koşuyorlar, oynuyorlar. Beni de yanlarına alıyorlar, fakat yönetim ediyorlar daima. Okul vakti geldi. Herkes okula gidiyor. Babama, “Beni almayacaklar mı okula görmüyorum diye?” dedim. Müdürle konuştu babam. Engelliler sınıfı olmadığı için almasının mümkün olmadığını, fakat her gün okula gidip istediğim sınıftaki dersi izleyebileceğimi söylemiş. Ben orada okumayı çözdüm, ilkokul derecesinde bilgi aldım.

-Görme engellilerin kullandığı Braille sistemini mi öğrendiniz?

Hayır, ben Braille sistemini daha 35 yıl evvel öğrendim. Okulda olağan çocukların okuyup yazdığı üzere okumayı öğrendim. Öğretmen fiş veriyordu. Ali topu tut. Ben okuyamıyorum. Babam torba içinde satılan plastik harfler, sayılardan aldı bana. Soruyordum arkadaşıma. “A nasıl duruyor? B nasıl durur” Evvel istikametini bileceğim. Nasıl durduklarını ve isimlerini öğrendikten sonra heceler başladı. Sonunda o plastik harfleri yazıyordum ben artık. Yazıyı yazmak için de kağıdı yelpaze üzere yapıyordum. Yelpazenin her kıvrımına yazıyordum. Düz satır yazmak için bu türlü bir metot bulmuştum. Yalnız kağıda yazarken altında yumuşak bir yer olması gerekiyordu. Kalem oyuk yapmazsa, yazdığımı bir daha okuyamıyordum. Zira parmaklarımla görmeye çalışıyorum.

-Bunu 7 yaşında mı düşünüyorsunuz?

Evet. Evvel şunu söylemem lazım. Bir kişi ne durumda olursa olsun evvel bulunduğu durumu kabul etmek zorunda. Bunu kabul ettikten sonra da isteyerek yapmalı. Diğerinin zoruyla olmaz. Bir kişi rastgele bir pürüzü varsa bu pürüzü aşmak için beynini nasıl kullanabileceğini düşünmeli. Beyni kullanmak çok kıymetli.

– Fotoğraf merakınız ne vakit başladı?

Çevremi nasıl göreceğim diye düşünüyorum ya. Çocuklar fotoğraf yapıyor diye özenmiştim. Parmaklarımla okuyabildiğimi anlıyorsam, rastgele bir çizgiyi anlıyorsam, form olarak da anlayabilirim dedim. Alışılmış ellerin kavrayabileceği küçüklükte yaparsanız. Babam bana kuru kalemler aldı. Parmağımla anlayabileceğim rölyef üzere fotoğraflar lazım. Boyama kitapları aldı. Babam bir biçimi anlamam için makasla kesip çıkarıyor. Parmaklarım anlıyorsa problem yok. Ne renk olduğunu da soruyorum. Babamın işyerinde bir ranza var, onun üzerinde çalışıyorum. İnsanların yansısı kıymetli. Birinci çizdiğim kelebeği gösterdim etraftaki esnafa, benim yaptığıma inanmadılar.

-En büyük destekçiniz babanızdı herhalde…

Babam, “Oğlum, sana ne gerekiyorsa yapacağım. Evlensen bile çocuklarına bakacağım. Şayet bu resmi geliştirirsen dünyayı şok edersin. Yapacaksın sen bunu” dedi.

Ben de ona katkı olsun diye dükkanda yüzlerce, binlerce çıtalı uçurtma yaptım. Kışın çalışıyordum. Bahar ayında Tahtakale’ye veriyordum. Uçurtmanın hükümdarını yapıyordum. Kalıplı yapıyordum. Kalıbını hazırlamakta babam yardım etti olağan. Mısır sattım, simit, gazoz sattım. Bayramlarda gramofon kâğıtları, bayraklar, kartpostallar sattım. Yani elimden gelen her şeyi yapıyordum. Boş durmuyordum.

-Resmi nasıl bu kadar geliştirdiniz?

Bir şeyin üzerindeki ayrıntıları, rengini öğrenmem için görenlere sorup, ezberlemem lazımdı. Daima sorduğum için beşerler benden bıkıyordu, lakin her öğrendiğim şeyde ileriye gidiyordum. Kendime bir pencere açmaya çalışıyordum görmek için. Bir ressam falan da yok ki. Her şeyi kendim icat ediyorum. Joan fotoğraflarımın kalıcı olması için tuvale yapmam gerektiğini söyledi.

-Joan Eröncel nasıl girdi hayatınıza?

Babam kanser oldu, öldü. Benim için dünya bitti. Annem babamdan 3 yıl evvel ölmüştü. Ben o denli bir kaldım ki iş yok, elbise yok. Konutta bir sorunlar oldu. Meskene gidemiyorum. İnşaatta yatmaya başladım. Babamın işini beceremedim. O soba da yapıyordu, boru da yapıyordu, saç işleri de yapıyordu. Her şeyi yapıyordu. Ben simitçiyi bekliyordum. Evvelki günden kaldıysa bana verecek mi diye.

Belediyeye başvurdum, dükkana tahtalardan bölme yaptılar, orada yatmaya başladım. Joan beni o halde gördü. Çek Cumhuriyeti’nden davet gelmiş bir şenlik için Altı Nokta Körler Derneğine 1994’te. Bana söylediler, Ben “Dil yok, göz görmüyor, ben yalnız gidemem” dedim. Joan o sırada İTÜ’de Memleketler arası Program Koordinatörü. Ona rica etmişler beni götürmesi için. O yüzden geldi. Çek Cumhuriyeti’nde bir hafta kaldık. Sunumlarımı seyrediyor, stant açtık, çizimler yapıyorum falan. Benim ne olduğumu güzelce anladı. Döndükten sonra, “Türkiye’de bir dahi var. Ben bu dahiyi bırakmayacağım, bütün dünyaya tanıtacağım” dedi. Bana menajerim olmak istediğini söyledi. “Benim param, pulum yok. Menajerler para ister” dedim. “Ne parası” dedi. Hatta o bana maddi manevi takviye olmaya başladı. Joan ile gezmeye başladık. Amerika’dan İtalya’sıydı, Çin’iydi, Arjantin’iydi, İspanya’sıydı, Almanya’sıydı, Kıbrıs’ıydı, Azerbaycan’ıydı, her yere gittik.

-Kim finanse ediyordu?

Çağıranlar ediyordu. Onlar vermese de Kültür Bakanlığı’na müracaat edip gidiyorduk. Gittiğimiz yerlerde sunumlar yaptım, üniversitelerde konuşmalar yaptım. Joan daima yanımdaydı. Hala da o denli. Ben de onsuz adım atmam, hiçbir karar vermem.

Kalıcı fotoğraf yapmam yani tuvale yapmam da Joan ile başladı. New York’a ikinci gidişimizde tuval ve macun almış. Macunu ip haline getiriyorum, çizgimin üzerine yapıştırıyorum, o benim parmaklarımla görmem için gerekli. Kabartma olacak ya. Çizeceğiniz figürü onunla çerçeveliyorsunuz. Fırçayla boyama imkanım yok. Parmaklarımla boyuyorum. Baktım o macun çok kalın olmaya başladı. Yorgan ipi geldi aklıma. Fotoğraf yapmak için evvel hayal etmek lazım. Şayet beyinde hayaliniz yoksa fotoğraf yapma imkanınız yok.

Eşref Armağan ve eşi Nilüfer Armağan

-Hayal ettiniz, çizdiniz, renkleri nasıl ayırt ediyorsunuz?

Sıraya diziyorum. Mesela en başa beyaz, siyah, sarı, kahverengi, kırmızı, mavi, yeşil. Bu renkler yıllardır tıpkı sırada durur. Her şeyin ne renk olduğunu yıllarca insanlara sora sora ezberledim. Boyalar benim için yalnızca bir sıvı ancak sıraya dizdiğim için hangi renk aldığımı biliyorum. Yanılgı yapa yapa doğrusunu yapmayı öğrendim. Mesela kırmızı elmanın gölgesini kırmızı yapıp, masada iki elma var üzere manzara oluşturmuşum. Bir şeyin gölgesinin ne renk olacağını sonradan öğrendim.

-Perspektifi de biliyorsunuz…

Marmara Üniversitesi’nde yaşlı bir öğretmen vardı 45 yıl evvel. Onun dersini izleyeyim diye beni götürdüler. Perspektif soracağım hocaya. Çocuklara ders anlatıyor. Bana, “Yavrum sen niçin geldin?” dedi. “Hocam, perspektifi öğreneceğim” dedim de elimde de beyaz bastonu görünce, “Allah Allah sen ne yapacaksın perspektifi?” dedi. Fotoğraf yaptığımı söyleyince, “Ya git be çocuğum. Dalga mı geçiyorsun?” dedi. “Perspektifin ne olduğunu öğren öğrenmeye geldim. Sizi rahatsız ediyorsam gideyim” deyince üzüldü. Çocuklara içinde kaşık olan yarım su dolu bir bardak çizdirdiğini söyledi. Bana çizip çizemeyeceğimi sordu. Bardağa dokundum, aşağıdan üst yanlışsız genişlediğini fark ettim, içindeki kaşığın da suyun tesiri ile kırıldığını düşünüp o denli çizdim. Ben ışık kırılmasını, aynalarda cisimlerin nasıl göründüğünü falan daima çalışmıştım. Yaptığım resmi görünce, çok şaşırdı, gören öğrencilerine kızdı. Bana perspektifi yarım saatte anlattı. Gördüğüm tek resim dersi budur.

-Neden resim dersi almadınız?

Eğer bir görenden resim dersi alsaydım, allak-bullak olurduk. Benim üzere doğuştan görmez olup da bu türlü bir fotoğraf yapabilen kimse yokmuş. Yani 8 milyarda bir kişiymişim ben. Bilim adamları söyledi.

-Sizin üzerinizde yapılan deneyleri anlatabilir misiniz?

Amerika’da Engelli Sanatkarlar Olimpiyatı’na davetliydik. Toronto Üniversitesi Sezgisel ve Algısal Psikoloji Bilimcisi Prof. John M Kenedy, orada olduğumuzu duyup, bizi davet etti.

Beni Harvard Üniversitesi’nde bir dizi teste tabi tutmak istediler. Ben de görme engelliler bile benim görmediğime inanmıyor, bari elimde bir doküman olur diye kabul ettim. Evvel göz konusunda dünyanın en kıymetli bilim adamlarından bir profesöre götürdüler. Sol gözüm aslında hiç olmadığı için sağ gözüme bant yapıştırıp, hiçbir ışığın olmadığı bir odada 45 dakika tuttular. Canım sıkıldı. Çantamdan kağıt, kalem çıkartıp, bir peyzaj çizdim. Işık yanınca doktor gördüğüne inanamadı. Sonra gözüme ışık uyguladılar, fakat kaynak yaparken çıkan ışık kadar güçlü bir ışıkmış. Beyinde hiçbir hareket yok. Görmediğimi anladılar, fakat resmi nasıl yaptığımı anlamak için bu kere MR’a soktular.

Görenler bir şeye baktığı vakit, beyindeki görsel alan harekete geçip ışıklanma yaparmış. Benim elimde hiçbir şey yokken, görsel alanda hareket yok. Elime bir şey veriyorlar, incelemeye başlayınca tıpkı görenlerin kullandığı yer ışıklanıyor. Bıraktığım vakit yeniden yok. Çizime başladığım vakit hareketleniyor. Yani görenlerin kullandığı yeri kullanıyor. Anadan doğma hiç görmemiş birisinin bu derece nasıl hayal edebildiğini ve fotoğraf yapabildiğini çözmeye çalıştılar. Bu dünyada hiç görülmemiş bir şey dediler. İşte bu durumunu kabullenmek, beynini düzgün kullanmaktır.

-İtalya’da da büyük bir şov yapmışsınız?

Prof. Kenedy, görme engelliler hakkında araştırma yapıyor. Birlikte İtalya’nın Floransa kentine gittik. Orada, sekizgen bir vaftizhane varmış. Oraya gidinceye kadar ne çizeceğimi söylemediler. Prof. Kenedy, kartondan model yapmış. Meydan dolmuş, kimsede ses yok.

Üç kaçışlı perspektifi bulup yapan Filippo Brunolesci’nin çizdiği binayı çizdiğimi görünce meydan alkıştan yıkıldı. Ben bunu çizmenin bu kadar sıkıntı olduğunu bilmiyordum. Discovery Channel bunu yayınlayınca Japonya’dan, Amerika’dan, İtalya’dan, Hindistan’dan tut, Arjantin’den, her yerden fotoğraf isteyen oldu. O gelen paralarla Ankara’da konut aldım. Bu ilgi bir ay falan sürdü. Ondan sonra kesildi.

-Ziyaret ettiğiniz ülkelerde kalmanızı isteyen olmadı mı?

Almanya çok istedi. Villa verdi, otomobil verdi, hizmetçi, aylık verdi. Hiçbir sorunum olmadan yaşama imkanı verdi, fakat bize fotoğraf yapacaksınız dedi. Orada ben bittim. Ben o biçim bir hayata girmem. Her istendiğinde fotoğraf yapamam. Psikolojim her vakit fotoğraf yapmaya uygun olmuyor. O yüzden reddettim.

-Görebilseniz birinci neyi görmek isterdiniz?

Olmayacak bir şeyi niçin isteyeyim ki? Görüyorum esasen. Ben kör olsaydım fotoğraf yapamazdım. Bu ne demek? Yani ben dokunma gücüyle körlüğü yendim demek. Kıymetli olay şudur. Mesela ben görmeyen biriyim. Ben gören birine beynimde hayal ettiğimi yani beynimin neyi gördüğünü çizerek gösterebilirim. Hiç görmediği bir dünyayı parmaklarıyla dokunarak, boyut, ışık, gölge ve en değerlisi perspektifi ile resmedebilen bir görmez olarak dünyada tek olduğumu söyleyebilirim.

Bir de benim fotoğraf yapmama mucize diyorlar. Mucize olsaydı bu kadar sene niçin uğraşayım ben? Eline verirsin kağıdı, boyayı, anında fotoğraf yapıyorsa bu mucizedir. Ben kendimi eğittim. Bu kadar uğraştım. Parmaklarımda yaralar oldu. Yıllardır uğraşıyorum. Ben nasıl mucize olabilirim? İnsan uğraşırsa her şeyi başarır.

Berrin Tuncel Birer