Teori dergisi tartışması: Cemil Meriç kimin aydını
Aylık mecmua Teori, Şubat-2026 sayısında, Türk edebiyatında değerli bir yeri olan müellif, mütercim ve mütefekkir Cemil Meriç’i işledi.
Bu mevzudaki karşı görüşlere yer verildi. Mecmuada, gazeteci Soner Yalçın’ın, 2025 yılında Kırmızı Kedi Yayınevi’nden çıkardığı “Solcular-Sessizliğe Kelam Düşenler” isimli kitabında yer alan Cemil Meriç kısmı, makale olarak yer aldı.
Dergide yer alan yazıda, Soner Yalçın, Cemil Meriç’in “unutulan” sosyalist kimliğini, sağa “kaptırılmasını” ve yalnızlığını ele aldı.
SONER YALÇIN NE YAZDI
Osmanlı’da birinci ideoloji mecmuasını çıkaran, Nietzsche ve Büchner çevirileri yapan, materyalist ve anarşist kimliğiyle öne çıkan aydın Baha Tevfik’in cenazesine sırf dört kişinin katıldığını, tabutunu taşımaları için hamal tutulduğunu hatırlatan Yalçın, bu özelliğiyle Cemil Meriç’i, Baha Tevfik’e benzetti.
Yazıda, Cemil Meriç’in kamuoyunda sıkça “sağ” bir figür üzere anılmasına rağmen, düşünsel çizgisinin kıymetli bir kısmında sosyalizme yakın durduğu vurgulandı. Devrin başbakanı Recep Tayyip Erdoğan’ın Meriç’e yönelik “yeri doldurulamaz bir yazar” sözleri, Ulusal Eğitim Bakanlığı’nın Meriç’in ismini okullara vermesi ve AKP’li belediyelerin kültür merkezleri açması örnek gösterilirken, bu süreçte Meriç’in sosyalist istikametinin görmezden gelindiği savunuldu.
“SOSYALİST DEVLET KURMA” TEZİYLE İDAM TALEBİYLE YARGILANDI
Metinde, Meriç’in omurundaki kırılma noktalarından biri olarak 1954’te yaşadığı kaza ve akabinde görme yetisini kaybetmesi öne çıkarıldı. Körlüğe karşın üretimini sürdürdüğü belirtilen Meriç’in, çevirilerle ve makalelerle yazın hayatına devam ettiği; eşinin ve öğrencilerinin okuma dayanağıyla çalışmalarını yürüttüğü aktarıldı.
Yazıda ayrıyeten Meriç’in gençlik yıllarında Karl Marks ve Friedrich Engels okuduğu, sosyalist çevrelerle temas kurduğu, Hatay’da “sosyalist devlet kurma” savıyla idam talebiyle yargılandığı lakin beraat ettiği anlatıldı. Bu devrin akabinde Meriç’in hem sol hem sağ çevrelerle bağlantılar kurduğu; kendisini belli bir ideolojik kalıba hapsetmeden Doğu-Batı tartışması üzerinden özgün bir çizgi kurduğu tabir edildi.
Cemil Meriç’in,1967 yılında çıkardığı “Saint-Simon Birinci Sosyolog, Birinci Sosyalist” kitabını çıkardığını, bunu, “Sosyalizm ve Sosyoloji Tarihinde Pierre Joseph Proudhon” isimli kitabın takip ettiğini belirten Yalçın, şöyle yazdı:
“Ne yazık ki bu kitapları Türk solu tartışmadı bile, yok saydı. Görülmemek, fark edilmemek Cemil Meriç’i kırdı, öfkelendirdi. Yalnızca birkaç yakın dostu vardı solcu. Bunlardan biri de 1971’de Nurhak Dağları’ndan öldürülen Sinan Cemgil’in anne-babası Nazife-Adnan Cemgil’di… Adnan Cemgil, yeni kurulan Türkiye Personel Partisi’ne katılmasını teklif etti. ‘Girmem, zira benim yerim kütüphane. Ben ışık arayan, aydınlanmak, aydınlatmak isteyen bir beşerim. Siyasetin kurtarıcılığına inanmıyorum.
Yaşadığı toprakların kültürüne sahip çıkan, Batı’nın tabularını yıkmayı uğraş edinen Cemil Meriç’i solun efendileri kabul etmedi ve onu, “altın tepsi” içinde “öteki mahalleye” sundular. Güya, Pınar, Köprü, Gerçek üzere muhafazakâr mecmualarda yazmasına muhaliftiler! Asıl kızdıkları, Türk aydınına yönelik halktan koptuğu tespitleriydi.’ (…)
(…) Sonuçta, soldan gitmeye mecbur edildi Cemil Meriç: ‘Sol diyalogdan kaçıyor, küskün: Ötüken’in bastığı kitap okunmazmış. Pekala, siz basın. Karşılık yok. Bu çemberi kırmak mümkün değil. Sol, sağın gösterdiği dostluğu göstermiyor. İhanet etmişiz, neye ve kime?’ (…)
(…) Cemil Meriç, yapıtlarında İbn Haldun’a sıkça atıf yaptı. Onu, ‘Medeniyetlerin kanunlarını yazan düşünür’ diye takdir etti. Solcular, İbn Haldun’u 1970’ler ortasında Mukkadime yapıtıyla tanıdı. Çevirisini TKP’li Sevim Belirli yaptı. Marksist yayınevi Onur çıkardı! Öte yandan yapıtı 1990’lar başında Milli Eğitim Bakanlığı ‘Şark-İslam Klasikleri’ dizisinden yayınlandı. Sol ve sağ aynı kitabı okumasına karşın yapıtı yorumlamaları bugün bile büsbütün farklı!”
O, BU ÜLKENİN, DÜŞÜN UFKUNU AÇMAK İSTEYEN, VİCDANIYDI”
Yazıda, Meriç’in “sosyalizm” kavramını sınıfsal adalet ve emeğin hakkını alması üzerinden tanımladığı; tarikatlar ve cemaatler dahil farklı toplumsal damarlarla ilgili değerlendirmeler yaptığı; Marksizm ile yerli niyet ortasındaki tansiyonları tartıştığı örnekleriyle sıralandı. Yazının sonunda, Meriç’in çeşitli çevrelerce farklı biçimlerde etiketlense de “bu ülkenin düşün ufkunu açmak isteyen vicdanı” olarak görüldüğü belirtildi.
Yazı, bilhassa sol çevrelerin Meriç’i uzun müddet ihmal ettiğini ileri sürerek, Meriç’in fikri mirasına yönelik “gecikmiş bir yüzleşme” davetiyle tamamlandı.
***
SONER YALÇIN’A KARŞILIK: CEMİL MERİÇ, SOSYALİZMİ “VATAN HAİNLİĞİ” OLARAK GÖRÜYORDU
Attila Hakan Ganimgil ise mecmuada yayınlanan “Cemil Meriç’i Anlamak” başlıklı yazısında, Soner Yalçın’ın, “Sol Cemil Meriç’i anlamadı” tezine karşılık verdi.
Yazıda, bu yaklaşımın Cemil Meriç’i sol fikirle bağdaştırma uğraşından çok, solun ideolojik kimliğini Cemil Meriç üzerinden tartışmalı hâle getirmeyi amaçladığı ileri sürüldü.
Ganimgil, Cemil Meriç’in ideolojik serüvenini kendi beyanları ve yapıtlarından yapılan alıntılarla ele aldı. Meriç’in gençlik periyodunda milliyetçilik ve kısa vadeli sosyalizmle temas kurduğu, lakin ilerleyen yıllarda sosyalizme sert biçimde karşı çıktığı vurgulandı. Yazıya nazaran Meriç, sosyalizmi “vatan hainliği” olarak niteleyen tabirler kullandı ve sol hareketi açık biçimde amaç aldı.
Yazıda, Cemil Meriç’in Cumhuriyet ihtilali, Atatürk ve Lisan İhtilali hakkındaki değerlendirmelerine geniş yer verildi. Meriç’in bu bahislerde ağır tenkitler ve hakaret içeren tabirler kullandığı, Kemalist ihtilali ve laikliği amaç alan bir telaffuz geliştirdiği savunuldu. Bu çerçevede, Meriç’in kanılarının Cumhuriyet aykırısı bir çizgiye oturduğu tez edildi.
Yazıda ayrıyeten Meriç’in Said Nursi ve Nurculuk hakkındaki övgü dolu sözleri hatırlatılarak, bu yaklaşımın laiklik aykırısı bir ideolojik tabana işaret ettiği ileri sürüldü. Meriç’in 12 Eylül 1980 darbesi sonrasında oluşan siyasi atmosferde, Türk-İslam sentezi ve “dönek devşirme” olarak tanımlanan süreçlerde fonksiyonel bir figür hâline geldiği öne sürüldü.
Son kısımda, Cemil Meriç’in “büyük mütefekkir” olarak sunulmasının bir “ambalaj” olduğu savunularak, geride bıraktığı düşünsel mirasın sosyalizme, Atatürk’e ve Türk Devrimi’ne aksilik üzerinden formlandığı sav edildi. Yazı, “Sol Cemil Meriç’i anlamadı” tezinin gerçeği yansıtmadığını ve Meriç’in karşı-devrimci kimliğini gizlemeye yönelik bir efor olduğunu ileri sürerek sona erdi.
***
DOĞU PERİNÇEK: “CEMİL MERİÇ İHTİLAL DÜŞMANIDIR, TARAFIMIZ NETTİR”
Doğu Perinçek, Teori mecmuasında yayımlanan yazısında, Cemil Meriç tartışmasında “tarafsız olunamayacağını” savunarak, açık biçimde cephe aldıklarını ilan etti. Perinçek, Prof. Dr. Atakan Hatipoğlu ve Hakan Ganimgil’in birebir sayıda yer alan yazılarının, “Cemil Meriç gerçeğini tüm ispatlarıyla ortaya koyduğunu” belirtti.
Yazıda Cemil Meriç’in, Türk Devrimi’ne ve Kemalist Devrim’e düşman olduğu ileri sürülürken; Halkçılık prensibini aşağılayan, Lisan ve Harf Devrimi’ni “vandalizm” olarak niteleyen ve Atatürk’e yönelik hakaret içeren sözler kullanan bir düşünür profili çizildi. Perinçek, Meriç’in sosyalizmi “vatan hainliği” olarak gördüğünü, sosyalistleri “yok edilmesi gereken” ögeler formunda tanımladığını hatırlattı.
Cemil Meriç’in Said Nursi’ye duyduğu hayranlığa da değinen Perinçek, bu yaklaşımın laiklik ve Cumhuriyet zıddı bir çizgiye işaret ettiğini savundu. Meriç’in “Batı karşıtı” telaffuzunun ise gerçekte emperyalizme değil, Türk Devrimi’ne yöneldiğini ileri sürdü.
Yazıda Perinçek, Cemil Meriç’in Türkiye’nin düşün ve teori hayatına özgün bir katkı sunmadığı öne sürülerek, onu “büyük mütefekkir” olarak tanımlayan çevrelere “somut bir entelektüel katkı göstermeleri” daveti yaptı. Perinçek, Cemil Meriç’in Türk fikir tarihinde merkezi bir yeri bulunmadığını savundu.
ULUSAL KANAL’DA CEMİL MERİÇ’İ ÖVENLER
Son kısımda, Soner Yalçın’ın “Sol Cemil Meriç’i anlamadı” tezine ve kimi Ulusal Kanal programlarında lisana getirilen Meriç’e yönelik övgülere de sert reaksiyon gösteren Perinçek, bu tavırların “solda devşirme üretme” eforlarına hizmet ettiğini sav etti. Şöyle yazdı Perinçek:
“Kendi hezeyanları ortada iken, Cemil Meriç’in Sol tarafından “anlaşılmayan” bir karakteri, bir mezhep ve meşrebi var mıdır?
Soner Yalçın kardeşim, geçenlerde yayımlanan kitabında, “Solun Cemil Meriç’i anlamadığını” yazıyor.
Partimizin üyesi Ekrem Ataer ve Ece Ataer arkadaşlarım, Ulusal Kanal’da yayımlanan programda, “Cemil Meriç’e hayran” olduklarını belirtiyorlar. Dahası, Cemil Meriç “Avrasya’nın büyük mütefekkiri” imiş.
Asya Çağının Öncülerinden Atatürk’e “dejenere soysuz” diye söven Cemil Meriç, “Avrasya’nın büyük mütefekkiri” oluyor. Cemil Meriç’in mertebesini göklere yüceltme çabaları, düşünsel ve konumsal mertebeleri aşağı çekiyor!
Biz, Cemil Meriç pazarlamacılığını, Cemil Meriç üzerinden Solda devşirme üretme planlarına hizmeti, hiçbir arkadaşımıza ve hiçbir dostumuza ve hiçbir devrimci aydınımıza yakıştırmıyoruz. Cemil Meriç mevziisinde Devrimci aydın için bir iftihar, bir övünç yok! Arkadaşlarımızın gurur ve onurunu korumak da bir arkadaşlık vazifesidir.
Ulusal Kanal’ın bir kimliği var. Ulusal Kanal, o kimlikle açık orta Türkiye birincisidir ve Dünya birinciliğine ilerleyen doruktadır. Devrimci ve işçi kimliği, dokunulamayan kimliktir.”
***
CEMİL MERİÇ’İN YENİ OSMANLICILIĞI
Prof. Dr. Atakan Hatipoğlu imzalı yazıda ise Cemil Meriç’in son yıllarda Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan ve TBMM Başkanı Numan Kurtulmuş gibi isimler tarafından anma konuşmalarında sıkça anıldığı hatırlatıldı. Bilhassa Meriç’in “vatanlarını yaşanmaz bulanlar…” kelamına yapılan göndermelerin, yeni tartışmalarda “aydın yabancılaşması” üzerinden kullanıldığına dikkat çekildi.
Hatipoğlu, Cemil Meriç’in kanılarının “derli toplu bir sistem” halinde değil, yapıtlarına dağılmış aforizmalar ve kısa değerlendirmeler biçiminde yer aldığını belirtirken, bu dağınık yapı içinde Meriç’in kimi temel temaları ısrarla savunduğunu öne sürdü. Hatipoğlu’na nazaran Meriç, Batılılaşma/çağdaşlaşma fikrine sert tenkitler yöneltiyor, Osmanlı nizamını idealize eden bir çerçeve kuruyor, Cumhuriyet ihtilali ve bilhassa harf/dil ihtilali konusunda keskin karşı çıkışlar lisana getiriyor.
Hatipoğlu, Meriç’in Said Nursi ve Nurculuğa yaklaşımını da bu çerçevede değerli bir yer tuttuğu vurguladı. Meriç’in Nurculuğu “milletin yasal müdafaası” üzere konumlandırdığı ve laiklik üzerinden kurulan çağdaşlaşma çizgisine karşı, dini-manevi referansları öne çıkaran bir çizgiye yakın durduğu tez edildi.
“SOL DÜŞÜNÜR” DEĞİL, “YENİ SAĞ”
Yazı, Meriç’in bir periyot Marksist çevrelerle temas kurduğunu kabul etmekle birlikte, onun sosyalizmi “program” değil daha çok “eleştiri yöntemi” olarak gördüğünü; sınıf, ekonomi-politik ve tarihi materyalizm üzere eksenlerde sistematik bir çözümleme kurmadığını savunuyor. Bu nedenle yazı, Meriç’i “sol düşünür” olarak konumlandırmanın yerine, onu yeni-Osmanlıcı ve Türk-İslam sentezine yakın, “yeni sağ” bir düşünsel hatta yerleştiriyor.
Hatipoğlu, Meriç’in kanılarının tutarsızlıklar içerdiğini, kültüralist/özcü bir bakışla ilerlediğini ve çağdaşlaşma tarihine karşı “karşı-devrimci” bir okuma geliştirdiğini ekledi.
