Fener Rum Patrikhanesi’nin İngiliz istihbaratıyla iş birliği içinde çalıştığı konusu, Türk basınında konuşulmaya başlandı. Buna vesile olan, Rus Dış İstihbarat Servisi’nin (SVR) raporu. Basına yansıyan bu raporda, İngiliz istihbaratının, Rus Ortodoks Kilisesi’ni bölmek için Fener Patrikhanesi’ni kullandığı ve bu çerçevede, Baltık ülkelerinde ağır faaliyetler yürütüldüğü söz ediliyor.

Fener Patrikhanesi, bu açıklamaya çabucak reaksiyon göstererek, bunun palavra ve fantastik savlar olduğunu söyledi. Fener Patrikhanesi’nin açıklamasında, “ekümenik patrikhanenin”, bütün Ortodoksların “anne kilisesi” olduğu, Rus Ortodoksları’nın da “anne kilisesi” olduğu tabir edildi.

İlginçtir, Fener’e birinci dayanak açıklaması Yunan hükümetinden geldi. Yunan Hükümet Sözcüsü Pavlos Marinakis, “ekümenik patrikhaneyi savunmak, bütün Ortodoksların görevidir”, dedi. Çabucak akabinde da, Yunan Dışişleri Bakanlığı Fener’e arka çıktı.

PEKİ, SORUNUN ÖZÜ NE

Aslına bakarsak, gökyüzünün mavi, taşın sert olduğunu söylemek için nasıl Rus istihbaratının raporuna muhtaçlık yoksa, Fener’in Batılı ülkelerin dış politik çıkarlarına hizmet ettiğini söylemek için de Rus istihbarat kurumlarının raporuna muhtaçlık yok; çünkü, bu münasebet, gün üzere ortada.

Fener’in burada söylediği “annelik” savına gelince; bu telaffuz, Fener’in ekümeniklik savının temelini oluşturuyor. Yani, Fener, bütün Ortodokslar’ın fiili lideri olduğunu ileri sürüyor. Meğer ki, Ortodoks dünyası, Katolik dünyasından farklı olarak, çok sayıda bağımsız kiliseden oluşuyor ve Fener, bu bağımsız kiliselerden yalnızca biri ve yalnızca, eşitler ortasında birinci. Yani, başka Ortodoks kiliseleri Fener’e hürmet etse de Fener’in kendilerinin işlerine karışmasına müsaade etmiyor ve Fener’in “annelik” tezini asla kabul etmiyor. Lakin Fener’e Ortodoks dünyasında var olmayan geniş yetkileri, ABD ve İngiltere vermeye çalışıyor ve bu ülkeler Fener’i, Doğu Avrupa ve Ortadoğu’daki Ortodoks halkı etkilemede araç olarak kullanmaya çalışıyor.

Bildiğimiz üzere, Rusya ile Ukrayna ortasında patlak veren savaş, dördüncü yılını doldurmak üzere. Birinci vakitlerden itibaren yazdığım üzere, bu savaş, bir tarafıyla bir Rsuya-Ukrayna savaşı, lakin bir başka istikametiyle de, bir Rusya-Batı çatışması. Ukrayna’daki savaş, Rusya ile Batı ortasındaki nüfuz çabasının de en kanlı örneği. Bunun dışında, Rusya ile Batı ortasındaki nüfus çatışması, Baltıklardan Karadeniz’e ve Güney Kafkasya’ya kadar, geniş bir alanı kapsıyor. Bu çatışmalarda Rusya’nın nüfuz kurma eforunu da görmezden gelemeyiz; Batılı güçlerin Doğu Avrupa ve Karadeniz’de kendi nüfuzlarını kurma ve Rusya’yı çevreleme eforlarını da.

MESELENİN DİNİ BOYUTU

İşte bütün bu bölgelerdeki çatışmanın bir de dini boyutu bulunuyor. Doğu Avrupa ve Balkanlar’da yaşayan halkların büyük kısmı Ortodoks olduğu için, bir tarafta Rusya, başka taraftaysa ABD ve İngiltere, Ortodoks kartını kullanmaya çaba ediyor.

Bu gayretin geçmişini ve Türkiye’yi neden yakından ilgilendirdiğini, Cumhuriyet Yayınları’ndan çıkan “Rusya Batı Çatışmasında Fener Patrikhanesi” isimli kitabımda tahlil etmiştim. İlgilenen herkese de tavsiye ederim.

Bu sorunun başlangıcını,1940’lara götürebiliriz: 1943 sonlarında, Almanların II. Dünya Savaşı’nı kaybedecekleri belli olunca, Sovyet lideri Stalin, üst düzey bir küme Rus rahibi Kremlin Sarayı’na çağırtmış ve onlara, 1930’lardan beri dağıtılmış durumda olan Rus Ortodoks Kilisesi’ni yine kurmaları talimatını vermişti. Halbuki ki Stalin, 1930’larda, Sovyetler Birliği’nde bütün dini kurumlara en ağır baskıları yapmış, bu periyotta on binlerce kilise kapatılmış, binlerce rahip hayatını kaybetmiş yahut sürgüne gönderilmişti. Artık ne olmuştu da, Rus Ortodoks Kilisesi’nin yıldırım süratiyle diriltilmesi talimatını veriyordu?

Bu değişikliğin, en önemli iki nedeni vardı: Birincisi, Stalin, dine yönelik ağır baskıların Sovyet idaresi için bilhassa de savaş koşullarında çok olumsuz sonuçlar verdiğini görmüş ve bu siyasette yumuşamaya gitmeye karar vermişti. İkincisiyse, Stalin’in Rus rahiplerle bu görüşmeyi yaptığı tarihlerde, Almanlar’ın savaşı kaybedeceği aşikâr olmuştu. Ama şimdiki problem, Doğu Avrupa ve Balkanlar’da Almanlardan oluşacak boşluğu Sovyetler Birliği’nin mi, yoksa ABD-İngiliz ittifakının mı dolduracağıydı. Stalin, Balkanlar ve Doğu Avrupa’da yaşayanların büyük kısmının Ortodoks olduğunu bildiğinden ve buralardaki kırsal nüfusu yalnızca Marksizm propagandasıyla etkileyemeyeceğini bildiğinden, dini de kullanmaya karar vermiş, böylece 1943’ten itibaren Rus Ortodoks Kilisesi, Kremlin’in dış siyasette adeta sağ kolu olarak kurulmuştu.

BATI, SOVYETLERE NASIL KARŞILIK VERDİ

ABD ve İngiltere de, bilhassa Soğuk Savaş’ın başlamasından sonra, Balkanlar’daki Ortodoksları tesir altına almak için, Fener Patrikhanesi’ni kullanmaya karar verdi. Üstelik, o periyotta Yunanistan’da sağcılarla solcular ortasında iç savaş başlamıştı ve savaşı İngiliz-ABD takviyeli sağcıların kazanmasında, Fener Patrikhanesi’nin de takviyesine muhtaçlık duyuyorlardı. Ne var ki o dönemki Fener Patriği (V. Maksimos), Yunanistan’daki sağcıları aforoz etmeyi reddettiği için, istifaya zorlandı. Dahası, onun yerine, ABD’deki Rum Ortodoks cemaatinin lideri olan Athenagoras getirildi. Türkiye’ye dönemin ABD Başkanı Harry Truman’ın özel uçağıyla getirilen Athenagoras, jet süratiyle Türk vatandaşlığına geçirilerek, patrik yapıldı.

Türkiye, Lozan’da Batılı ülkelere, Fener’in yalnızca Türkiye’deki Ortodoks cemaatin dini kurumu olduğunu, bunun ötesinde bir yetkisinin olmadığını, Batılı ülkelere kabul ettirmiş ve 1920’li ve 30’lu yıllarla, 40’ların birinci yarısında, Lozan’da kabul ettirilen sisteme titizlikle bağlı kalmıştı. Ne var ki, II. Dünya Savaşı’nda tarafsız kalan ve savaştan sonraki yeni kutuplaşma ortamında kendisini yalnız bulan Türkiye’de devrin idaresi, Sovyetlerin Boğazlar konusundaki talepleriyle de karşılaşınca, süratlice ABD’nin tesir alanına girdi. Bununla paralel olarak, kilise konusundaki siyasetini da hayli yumuşattı.

Ocak 1947’de Athenagoras, dönemin ABD Başkanı Harry Truman ve birkaç kıymetli Yunan yetkiliyle özel, kayıt dışı bir toplantı yaptı. Üç hafta sonra Athenagoras, Truman’a “Gerçek Haç”tan bir kesim verdi ve bu, Athenagoras’ın Truman’ın başını öptüğü ünlü bir fotoğrafın ortaya çıkmasına yol açtı.

AYAĞININ TOZUYLA TÜRK VATANDAŞI YAPILAN PATRİĞİN MİSYONU

İşte bu kurallar altında seçilen Athenagoras, patriklik tahtından çıkarken yaptığı konuşmada, “Benim misyonum, dünyadaki Müslümanları ve Hristiyanları komünizme karşı birleştirmektir” diyordu. Tekrar Athenagoras, 1960’larda verdiği bir demeçte, “Ben, Truman Doktrini’nin dini ayağını oluşturuyordum”, diyecekti. Dönemin ABD Başkanı Truman’ın siyasi çıkarları için kendisini kullandığını daha ne kadar açık söyleyebilirdi?

SOĞUK SAVAŞTAN SONRA

Dolayısıyla, Doğu Avrupa üzerindeki Rusya-Batı çekişmesinde Fener Patrikhanesi, 1940’lardan itibaren, İngiltere ve ABD’nin bir aracı haline geldi. Sovyetler Birliği’nin dağılma sinyalleri verdiği 1989-1990 periyodundan itibarense Fener, eski Sovyet coğrafyasında da hak argümanlarını yüksek sesle dillendirmeye başladı. 1990’ların ikinci yarısında, eski Sovyet cumhuriyetlerinden Estonya’daki Ortodoksların Moskova Patrikhanesi’nin alanından çıkartılıp Fener’e bağlanması konusu gündeme geldi. Hatırlarsak, Estonya-Letonya ve Litvanya, 1918-1940 ortasında bağımsız devletler olarak var olmuşlar, bu tarihte Sovyet işgaline uğramışlardı. SSCB’nin dağılma sinyali verdiği periyotta birinci ayrılan bu ülkeler, başka eski Sovyet ülkelerinden farklı olarak, ayrılır ayrılmaz, artlarına bile bakmadan, Batılı kurumlara katılma uğraşına girmişlerdi. Yeniden bu periyot, ABD’nin Rusya’nın yeni idaresiyle de eski Sovyet coğrafyasında jeopolitik rekabete girdiği ve Rusya’yı çevreleme siyasetini uygulamaya başladığı periyottu. Yani, kolay bir dini çatışma üzere görünen sorunun altında, önemli bir jeopolitik rekabet yatıyordu. Estonya krizi, o periyotta Fener ile Moskova’nın münasebetlerini kopma noktasına getirmiş, ancak taraflar, 1997’de buluşmuş ve Estonya’da biri Fener’e, başkası de Moskova’ya ilişkin olmak üzere iki başka Ortodoks kilisesinin (cemaatinin) olmasını kabul etmişti.

2018’DEKİ BÜYÜK KOPUŞ

Bundan sonra Fener ile Moskova ortasındaki bağlar, ABD ile Rusya ortasındaki ilgilerin seyrine paralel olarak, kah gerildi, kah düzeldi; ta ki, 2018’deki büyük kopuşa kadar.

2018 sonunda Fener Patrikhanesi, Ukrayna’nın Moskova Patrikhanesi’nin değil, kendisinin manevî alanına girdiğini ilan etti. Çabucak akabinde da, Ukrayna’da kendisine bağlı bir kilise teşkilatı kurdu. Bu gelişmeler karşısında Fener’i birinci tebrik eden, ABD’li yetkililer olmuştu (O devirlerde bu bahiste Odatv’de detaylı yazılar yazmıştım). Bu olay, Moskova’nın Fener ile bütün bağları koparmasına neden oldu. Çünkü, Ukrayna’nın hem Rusya, hem de Rus Ortodoks Kilisesi için taşıdığı ehemmiyet, Estonya ile karşılaştırılmayacak kadar fazlaydı. Çünkü, Ruslar, birinci başşehirlerinin Kiev olduğunu sav ediyorlar (milli önem). İkincisi, Rus Ortodoksları’nın en kıymetli hac merkezi olarak gördükleri Peçersk Manastırı, Kiev’de bulunuyor ve Rus Ortodoks Kilisesi, köklerinin Kiev Prensliği devrinden geldiğini ileri sürüyor (dini önem). Üçüncüsüyse, Ukrayna, Rusya’nın başşehri Moskova’nın yanı başında yer alan bir ülke ve topraklarının tamamı Avrupa’da bulunan ülkeler ortasında, yüzölçümü bakımından en büyük olanı (jeopolitik önem). Bu türlü olunca, Moskova’nın Fener ile bütün alakaları koptu ve Moskova, Fener’i onursal olarak da birinci olarak tanımaktan vazgeçti.

RUM/YUNAN ORTODOKSLAR İLE SLAV ORTDOKOSLARIN ÇATIŞMASI

O periyotta Fener Patrikhanesi’nin Ukrayna siyasetine açık dayanak veren kiliseler, yalnızca, Yunan Ortodoks Kilisesi, Kıbrıs Ortodoks Kilisesi ve İskenderiye Patrikhanesi üzere, Rum-Yunan ögesinin bulunduğu kiliseler oldu. Bu kiliseler de, ABD’li yetkililerin buralara yaptığı ziyaretler sonrasında Fener’e dayanaklarını açıkladı. Hasebiyle, Fener ile Moskova ortasındaki zıtlaşmada, Batı-Rusya çatışmasının yanı sıra, Rum/Yunan Ortodokslar ile Slav Ortodoksların çatışmasının da rolünden bahsedebiliriz.

Fener’in Moskova Patrikhanesi’ne yönelik gayreti, Rusya-Ukrayna Savaşı ile birlikte sürat kazandı. Rusya’nın Ukrayna’da açık bir taarruza girişmesi, Ukrayna’da, Rusya ile alakalı her şeyin düşman muamelesi görmesine neden oldu. Tekrar Rusya’nın bu saldırısı, ABD’de Joe Biden idaresinin, bütün Batı dünyasını Rusya’ya karşı seferber etmesini kolaylaştırdı. Daha evvelce Rusya ile ticari bağlantılar sürdüren Almanya üzere ülkeler, Rus tersi kampa katıldı. Evvelce tarafsızlık simgesi olarak gösterilen İsveç ve Finlandiya, NATO üyesi oldu. Böylece, Rusya, Baltık’ta büsbütün kuşatıldı. Baltık ülkeleri de, Rus Ortodoks Kilisesi’nin bu ülkelerdeki cemaatlerini, Moskova’yla bağlarını kesmeye zorladılar.

UKRAYNA’DAKİ KİLİSELERİN SAVAŞI

Nüfusunun büyük çoğunluğu Ortodoks olan Ukrayna’da, 2018’den beri, esas iki Ortodoks cemaat bulunuyordu: Moskova Patrikhanesi’nin Ukrayna kolu ve Fener Patrikhanesi’nin Ukrayna kolu. Ancak, Rusya’nın Ukrayna’ya saldırmasından birkaç ay sonra, Rus Ortodoks Kilisesi’nin Ukrayna kolu, Moskova ile bütün bağları kestiğini açıkladı. Ne var ki Ukrayna idaresinde kimi çevreler, bu kararın samimi olmadığını, bunun bir danışıklı dövüş olduğunu savunuyor ve Rus Ortodoks Kilisesi’nin (eski) Ukrayna Kolu olan teşkilatın büsbütün feshedilmesi gerektiğini ileri sürüyor.

Öte yandan, bu kiliseden oluşan boşluğun, Fener Patrikhanesi ile doldurulması gerektiği savunuluyor (Eskiden Moskova’ya bağlı olan, ancak orasıyla bağını kestiğini açıklamış olan cemaatlerin kiliselerine el konurken, bunlar, Fener’e bağlı cemaatlere veriliyor).

Benzer bir süreç, Baltık ülkelerinde de yürütülüyor. Fener Patriği Bartholomeos, geçen sonbaharda, Baltık ülkelerini ziyaret ederek, bu ülkelerin devlet liderleriyle görüştü. Ziyaretin ana gündemi, bu ülkelerdeki Ortodoks cemaatin büsbütün Fener’e bağlanmasıydı.

Rusya Devlet Başkanı Putin ve Moskova Patrikhanesi’ne bağlı Ukrayna Ortodoks Kilisesi’nin başpiskoposu Berezovsky

İNGİLTERE VE ABD’NİN HEDEFİ

Rusya’nın saldırmasıyla bağlayan savaş, aslında daha birinci vakitlerde, Türkiye’nin teşebbüsüyle, 2022’nin mart ayında, bitmenin eşiğine gelmişti. Lakin, İstanbul’da ön uzlaşmaya varılmasına karşın, devrin İngiltere Başbakanı Boris Johnson’un o devirde Kiev’i apansız ziyaret ederek Ukrayna idaresini Rusya ile müzakereden vazgeçirmesi, savaşın dört yıl daha devam etmesine yol açtı. ABD’de Biden ve İngiltere’de Boris Johnson, bu savaşı, Rusya’yı yıpratmak için bir fırsat olarak görüyor, o nedenle de sürmesini istiyordu. Savaşın sürmesi ayrıyeten, buralardaki toplumların Rus kültüründen uzaklaştırılarak dönüştürülmesini de kolaylaştırmış olacaktı.

Trump’ın misyona gelmesinden sonraysa, ABD’nin eski Sovyet coğrafyasında Rusya’yla direkt çatışma siyasetinden kaçındığı, buna karşılık Rusya aykırısı gayrette bayrağı İngiltere’nin devraldığı görülüyor. İngiltere Başbakanı Keir Starmer, daha geçen gün, Rusya ile müzakere edilmesine kesin bir biçimde karşı çıktı. ABD’nin Trump devrinde bu bölgedeki tavrının büsbütün Rus yanlısı olduğu söylenemez. Ama Rusya idaresi, Trump’ın iktidara gelmesiyle Batı’da oluşan çatlağın derinleşmesi emeliyle, Trump’a yönelik tenkitlerini en alt seviyede tutmaya çaba ediyor. Rus istihbarat raporunda ABD’nin anılmayıp bütün okların İngiltere’ye çevrilmesini bir de bu açıdan kıymetlendirmek gerek.

Sonuç olarak, bir kere daha söylersek, Fener’in ekümeniklik konusu, mutlaka salt dini bir husus değil, zirveden tırnağa politize bir husustur. ABD ve İngiltere’de, Türkiye’nin Fener’i ekümenik olarak tanıması ve Fener patriğinin Türk vatandaşı olma kaidesinin kaldırılması, Heybeliada Ruhban Okulu’nun tekrar açılarak burada etraftaki Ortodoks ülkelerden ABD yanlısı çizgide rahipler yetiştirilmesinin sağlanması konusunda yaptıkları baskılar, büsbütün, üstte belirttiğimiz jeopolitik çatışmalarla temaslı hususlardır. Yeri geldikçe bu mevzuyu yazmayı da, bir vazife biliyorum.

Deniz Berktay