Kanada nefes almak için istikamet değiştiriyor, taraf değiştirirken de amaç oluyor.

Kısaca söyleyelim: Ottawa, Pekin’le tekrar birebir cümlede buluşmaya karar verdi. Elektrikli araçlara uygulanan gümrük duvarı aşağı çekildi, tarım eserleri tarafında karşılıklı yumuşama konuşuldu. Kanada Başbakanı Mark Carney’in Çin ziyareti “ticaretin dili”yle açıklandı; piyasaya rekabet, raflara ucuzluk, çiftçiye nefes…

YAKIN ORTAĞA FATURA

Resmî metinler çok tertipli. Yani kâğıt üzerinde her şey olağan. Lakin siyaset kâğıtla yürümüyor. Siyaset rüzgârla yürüyor.

Rüzgârın ismi: Trump.

Bugün Kanada’nın Çin’le kurduğu her cümle, Washington’un kulağında başka bir alarma dönüşüyor. Zira Trump’ın “Amerika Önce” çizgisi, müttefiklere karşı bile sabrı kısa, hafızası uzun bir çizgi.

Dün “yakın ortak” dediğine bugün “fatura” kesebiliyor. Kanada bunu acı biçimde öğrendi. Çelikten alüminyuma, otomotivden tarıma uzanan baskı dalgaları, Ottawa’ya tek bir bildiri verdi: “Tek pazara bel bağlama.”

“HAYATTA KALMA REFLEKSİ”

Kanada artık tam da bunu yapıyor. Bel bağlıyor mu? Hayır. Diğer kapı arıyor.

Burada işin en çarpıcı tarafı şu: Kanada’nın Çin’le yaptığı bu reset, bir “aşk” öyküsü üzere anlatılmıyor. Daha çok “hayatta kalma” refleksi üzere. Zira Çin’le alakalar Kanada’da yıllardır gergin bir sınır üzerinde yürüdü.

Kimse bir sabah uyanıp “Pekin’e âşık olduk” demedi. Denilen şey daha sade: “Washington sertleşince, biz de nefes borusu ararız.”

Soru şu: Bu nefes borusu açılır mı?

Açılır. Lakin bedeli olur.

PEKİN, BATI’NIN ÇATLAKLARINI SEVER

Çin’in de bu tabloda rolü net: Pekin, Batı’nın çatlaklarını sever. Bir kapı aralanınca içeri girer, bir tartışma başlayınca büyütür, bir müttefik huzursuzlanınca fırsat görür.

Kanada’nın elektrikli araç tarifesini indirmesi, canola üzere tarım kalemlerinde yumuşamaya gitmesi Çin için “ticari kazanım” başlığıdır.

Washington içinse diğer bir şey: “Arka kapı” korkusu.

Çünkü ABD, Çin menşeli üretimin Kuzey Amerika’ya sızmasını güvenlik başlığıyla okuyor. İş yalnızca otomobil değil; batarya zinciri, data akışı, teknoloji standardı, endüstriyel bağımlılık… Yani görünürde bir araç, art planda bir ekosistem.

Peki Kanada bu oyunu görmüyor mu?

Görüyor.

Zaten bu yüzden Ottawa’nın yürüyüşü süratli ancak huzursuz. Çin’le ticareti açarken ABD’yi çıldırtmak istemiyor. ABD’yi yatıştırırken Çin’i de büsbütün dışlamak istemiyor. Bu, ip cambazlığı. Ve ipin altı buz.

Bu buzun ismi Arktik.

TRUMP’IN “KANADA 51. EYALET OLSUN” SÖYLEMİ

Kanada–Çin olağanlaşmasını konuşurken Trump’ın ağzından dökülen Grönland cümleleri tesadüf mü? Tesadüf sayılmaz.

Trump bugün Grönland’ı “güvenlik” gerekçesiyle istiyor, olmazsa tarifeyle tehdit ediyor. Üstelik bunu Danimarka’ya yapıyor; yani NATO içinden bir ülkeye.

Bu çıkışın Avrupa’da yarattığı yankıyı düşünün. “Müttefiklik” sözü, bir anda “pazarlık” sözüne dönüşüyor. Kulağa kaba geliyor fakat gerçek bu.

Şimdi durup soralım: Grönland ne alaka?

Çok alaka.

Çünkü Grönland evrakı, Trump’ın zihnindeki yeni dünya sistemini gösteriyor. Harita, tapu üzere masaya sürülüyor. İttifaklar, abonelik üzere iptal edilebilir sayılıyor. Güvenlik, gümrük vergisiyle paketlenip satılıyor. “Benim dediğim olmazsa tarife.” Bu kadar.

Kanada bu lisanı duyunca ürperiyor. Zira tıpkı lisan, Kanada için de vakit zaman devreye giriyor. Trump’ın “Kanada 51. eyalet olsun” üslubu lafları kimi vakit latife diye anlatıldı, kimi vakit propaganda diye geçiştirildi.

Fakat daima tekrar edilen latife, bir müddet sonra tehdide benzemeye başlar. Kanada toplumunda bu hissin büyüdüğünü gösteren anketler bile var.

KANADA’NIN ASIL KAYGISI BELİRSİZLİK

İşte Ottawa’nın Çin’le el sıkışırken bir gözü de bu yüzden Washington’un yüzünde. Zira Kanada’nın asıl kederi Çin değil; Kanada’nın asıl kaygısı belirsizlik.

Belirsizlik, piyasayı bozar. Belirsizlik, müttefikliği kemirir. Belirsizlik, hududun iki tarafında paranoya üretir.

Kanada bu ortamda ne yapabilir?

İki söz: Dağıt ve dengele.

Tek bir pazara bağımlılığı azaltmaya çalışacak. Çin’le denetimli bir ticaret kanalını açık tutacak. ABD’yle alakaları koparmadan “benim de seçeneklerim var” iletisini güçlendirecek. Bu strateji kulağa soğuk geliyor. Aslında soğuk bir periyottan geçiyoruz.

Bir öbür soru: ABD buna müsaade verir mi?

İzin sözü fazla nazik. ABD reaksiyon verir. Baskı uygular. Kuralları değiştirir. “Dostum” derken bile masaya fatura koyar. Kanada’nın Çin’le yaptığı her atılım, Washington’da bir komite toplantısına, bir manşete, bir “güvenlik brifingine” dönüşür.

ÇİN’İN OYUN KURMA TARZI

Bu ortada Çin geri durur mu?

Durmaz. Zira Çin’in “oyun kurma” usulü, çatlaklardan yürümektir. Kanada’yı büsbütün kendi tarafına çekmesi gerekmiyor. Kanada’nın ABD çizgisinden bir santim ayrılması bile Pekin için yarardır.

Sonuçta ortaya şu fotoğraf çıkıyor: Kanada, büyüklerin hengamesinde kendi ceketini kurtarmaya çalışıyor. Üç taraflı bir sıkışma bu. Bir köşede Çin’in cazibesi, bir köşede ABD’nin baskısı, öte yanda Arktik’in soğuk gerçeği. Ve üstüne Trump’ın Grönland kartı…

Siz buna “ticaret haberi” diyorsanız, eksik okursunuz.

Bu bir hayatta kalma kıssası.

Bir de şu soruyu bırakıp bitireyim: Bu iş nereye masraf?

Kısa yanıt: Kanada daha çok “çok taraf” arar. ABD daha çok “tek taraf” ister. Çin daha çok “çatlak” kovalar.

Dünya da bir mühlet daha bu üçgenin içinde döner durur. Bazen gümrük vergisiyle, bazen bir tweetle, bazen de haritayı masaya vuran bir iştahla…

Göktuğ ÇALIŞKAN / Ankara Kriz ve Siyaset Araştırmaları Merkezi (ANKASAM) Uzmanı

Odatv.com