Cumhuriyet gazetesi müellifi Feridun Andaç bugünkü yazısında kendisine yöneltilen ilgi cazibeli bir soruyu öne çıkarıyor:

“Bunca öngörülü diyorsun, tarihi baktığı yerden okumaya çalışan biri diyorsun madem, pekala Kemal Tahir aydın mıdır?”

Feridun Andaç bu soruya “Roman yazdığına nazaran aydındır!” karşılığını veriyor.

Pekala “Her roman yazan aydın mıdır?”

İşte Feridun Andaç’ın cevabı ve notları:

“’Hayır, değildir!’

Ama Kemal Tahir’in aydın olup olmadığını tartışmam bile. Dostuma da şunu anlatmaya çalıştım:

ÇAĞININ VİCDANİ SORGUSU

Eğer bir muharrir; Esir Kentin İnsanları, Esir Kentin Mahpusu, Devlet Ana, Yorgun Savaşçı, Kurt Kanunu, Büyük Mal üzere romanları yazmışsa onun aydın olmanın ötesinde bir duruşu, bir bakışı vardır demektir. Çünkü, yapıtlarından taş(ın) an niyetler ne genel geçerdir ne de anın rüzgârına nazaran söylenmiş şeylerdir. Üstelik o kişi, hâlâ bunları okutabiliyor, üzerine düşünüp tartışmalara, yeni kanılara yol açabiliyorsa gerçek bir aydındır. Bu bağlamda Kemal Tahir’in romanlarının, okurunu sadece bir kıssanın içine değil, kendi çağının vicdani sorgusunun tam ortasına yerleştirmesi de bunun en sarih göstergesidir.

Benim lise yıllarımdaki okurluğumun en öne çıkan ve yapıtlarını adeta didikleyerek okuduğum müelliflerinden biridir Kemal Tahir.

KEMAL TAHİR’İN TARİH BİLİNCİ

Ortaokul son sınıfta, tarih öğretmenimiz Özden Hanım, yeni yayımlanan “Devlet Ana”yı her ders, sıra sıra okutup yorumlatmıştı bize. Böylelikle romanı “tefrika” üzere okumuş ve Osmanlı’nın kuruluşuna dair birçok şeyi hem öğrenip hem de tartışmıştık.

Kemal Tahir’in “tarih bilinci”ne kapı aralayan bir romancı olduğunu, birinci kere o okumalarımda öğrendim.

Kemal Tahir’in Mahpushaneden Mektuplar’ını okumaya başladığımda ,onun Çankırı/Çorum periyodunda yazdığı bütün romanlarını okuyup bitirmiştim bile. Karşımda bir “memleket romancısı” duruyordu adeta ve genç bir okur için bu satırlar, memleket denen o geniş ve yaralı coğrafyayı birinci sefer ete kemiğe bürünmüş haliyle gösteren bir panorama üzere olmuştu.

İŞTE AYDIN TUTUMU/TAVRI

Yaşar Kemal’i İnce Memed’le, Orhan Kemal’i Bereketli Topraklar Üzerinde’yle, Sabahattin Ali’yi Kuyucaklı Yusuf’la, Samim Kocagöz’ü Kalpaklılar’la tanıyabilirsiniz fakat Kemal Tahir çabucak hemen bütün romanlarıyla bize, o güne kadar anlatılmamış bir yörenin, Orta Anadolu kırsal bölümünün tüm gerçekliğini getirip sunuyordu. Bu coğrafya, onun anlatıcılığında bir “zemin” idi ancak yüzünü ne zamanki ülkenin yakın tarihinin siyasal ve toplumsal gerçekliklerine döndü, işte aydın tutumu/tavrı da burada öne çıktı.

Yorgun Savaşçı veya Kurt Kanunu romanları dahi o “cesur duruş”un yansımalarını içerir.

OĞUZ ATAY’IN KEMAL TAHİR DEĞERLENDİRMESİ

Yakın dostu Halit Refiğ’den dinlemiştim. Oğuz Atay, Kemal Tahir’i ve onun olduğu sofralardaki sohbetleri merak edermiş. Bunun üzerine bir gün o da onu almış ve Kızıltoprak’taki o sofraya götürmüş. Uzun, hararetli konuşmalar yapıldıktan sonra çıktıklarında Atay, Halit Refiğ’e şunu söylemiş:

“Söylediklerinin birçoklarına katılmıyorum fakat bizi düne ve bugüne dair tartışmaya, yeni kanılara davet etmesini sevdim. Hatta artık ‘yeni Türkiye’ üzerine yine düşüneceğim.”

Ne dersiniz? Bir romancının fikir ufkunuzu yerinden oynatması ya da hareketlendirmesi, onun asıl aydın fonksiyonunu de ele veren bir yanı değil midir?

Bugün Kemal Tahir’i yine okurken, onun romanlarındaki tartışmayı sadece bir devrin ideolojik hengamesi olarak değil, bu topraklarda nasıl bir gelecek tahayyül ettiğimizin turnusol kâğıdı olarak görmek gerekir. Zira her yine okumanın, bize hem kendimizi hem de “yeni Türkiye” diye isimlendirilen bugünü öteki bir yerden sorgulama imkanı sunar.

* Beş Romancı Tartışıyor, Haz.: Turhan Tükel, 1960’ta Düşün Yayınevi tarafından yayımlandı. Tartışmaya katılanlar: Turhan Tükel, Kemal Tahir, Orhan Kemal, Yoksul Baykurt, Talip Apaydın, Mahmut Makal. Yeni basımı açıklamalı notlarla hazırlayan: Hüsna Baka, 2023, Ketebe Yayınları