Venezuela zenginlikleri gündemdeyken nedir bu dünyanın konuştuğu nadir elementler: Bir kilosu için 50 ton harcanıyor

ABD’nin kaçırdığı Nicolas Maduro’nun Venezuelası, dünyanın en büyük petrol rezervlerine sahip ülkesi olarak bilinse de yeraltında global teknoloji ve savunma endüstrisi açısından kritik elementler barındırıyor. Lakin bu zenginlik, büyük ölçüde yaptırımlar, kayıt dışı madencilik ve jeopolitik baskılar nedeniyle iktisada yansımıyor.

Ülkenin güneyinde, bilhassa Orinoco Madencilik Jenerasyonu olarak isimlendirilen bölgede; altının yanı sıra tantal, niyobyum, ender toprak elementleri, uranyum ve toryum üzere stratejik elementlere dair güçlü jeolojik bulgular bulunuyor.

Akıllı telefonlardan savunma sanayiine kadar pek çok alanda kullanılan koltan (tantal–niyobyum karışımı), Venezuela’da en çok dikkat çeken kritik mineral pozisyonunda. Resmi rezerv açıklaması yapılmamış olsa da çok sayıda rapor bu mineralin Bolivar Eyaleti ve Guayana Kalkanı etrafında yaygın biçimde bulunduğunu ortaya koyuyor. Çıkarımın büyük kısmı ise yasa dışı ve kontrolsüz yürütülüyor.

Venezuela’da az toprak elementleri (neodimyum, lantan, seryum gibi) için de potansiyel tespit edilmiş durumda. Elektrikli araç motorları, rüzgâr türbinleri ve ileri elektronik sistemlerde kullanılan bu elementler açısından ülke, yüksek potansiyelli ancak doğrulanmamış rezervlere sahip ülkeler ortasında gösteriliyor. Buna ek olarak, uranyum ve toryum üzere nükleer güçle ilişkilendirilen elementlerin varlığı akademik çalışmalarda yer alıyor.

Nadir ve kritik elementler açısından “potansiyel güç” pozisyonunda. Lakin kapsamlı jeolojik haritalama yapılmadan, şeffaf bir madencilik rejimi kurulmadan ve yaptırımlar gevşetilmeden bu zenginliğin global tedarik zincirine dâhil olması kısa vadede mümkün görünmüyor. Petrolün gölgesinde kalan bu elementler, Venezuela’nın sadece ekonomik değil, jeopolitik geleceğinde de belirleyici olabilecek bir başlık olarak öne çıkıyor.

ABD Başkanı Donald Trump’ın, Venezuela Devlet Lideri Nicolas Maduro’yu alıkoyarak New York’a kaçırdığı şu günlerde bu elementlerin gölgesinde yaşanan savaşı, 2021-2023 yılları arasında Milli Eğitim Bakanlığı yapan, AKP Ordu Milletvekili Prof. Dr. Mahmut Özer, Teori mecmuasının Ocak-2026 sayısı için kaleme aldı.

BİR KİLOGRAM VANADYUM ÜRETEBİLMEK İÇİN 8,5 TON KAYAÇ GEREKİYOR

Aynı vakitte Elektronik ve Haberleşme Mühendisi olan Özer’in “Nadir Metaller Savaşı ve
Kapitalizmin Yeni Yüzü” başlıklı yazısı şöyle:

Dünya yapay zekâ teknolojisiyle evvelki kırılmalardan çok farklı bir teknolojik kırılmaya tanıklık ederken derinden devam eden iki dönüşümü de eşzamanlı yaşamaktadır: güç geçişi ve dijitalleşmenin derinleşmesi. Güç kaynaklarında klâsik güç kaynaklarının hissesini daima azaltmayı ve pak güç kaynaklarını ana güç kaynakları olarak öne çıkartmayı hedefleyen güç geçişi artık birden fazla ülkenin maksatları ortasında yer alıyor. Dijitalleşmenin derinleşmesi ise bir geçişten çok teknolojik gelişme ivmesinin kaçınılmaz sonucu. Değişik bir biçimde her iki dönüşümün de desteği, münasebetiyle bağımlı olduğu şey az metaller ve ender toprak elementleri. Son devirde Amerika’dan Çin’e ve Avrupa kıtasına kadar başkanların açık bir halde politik tavırlarının temelinde bu metaller ve elementlerin ele geçirilmesinin yer alması şaşırtan olmasa gerek.

Guillaume Pitron, “Nadir Metaller Savaşı: Güç Geçişi ve Dijitalleşmenin Karanlık Yüzü” başlıklı kitabında bu iki dönüşümün dayandığı az metaller savaşının boyutlarının anlaşılmasına kapı aralıyor (Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2024). Ender metaller dijital teknolojilerin kapasitesinin artırılmasından çip üretimine, havacılık sanayinden rüzgar türbinlerinin kanatlarına ve güneş panellerine, elektrikli araçlar ve bataryalarına kadar bu iki dönüşümün çabucak hemen tüm bileşenlerinde yaygın bir formda kullanılıyor. Hasebiyle, her iki dönüşümün sürdürülebilir olabilmesi için az toprak elementlerine muhtaçlık var. Bu elementleri cazip kılan sahip oldukları manyetik, optik ve katalitik özellikleri (sf.20). Az metaller, tabiatta bol bulunan metallere bağlı olarak var olmakta, lakin bu metallere ölçü olarak son derece küçük oranlarda karışmış oldukları için de ender metaller olarak tanımlanıyor. Bu nedenle elde edilmeleri epey kuvvetli süreçler gerektiriyor. Örneğin, “…Bir kilogram vanadyum üretebilmek için 8,5 ton kayaç, 1 kilogram seryum için 16 ton, 1 kilogram galyum için 50 ton, daha da az bir metal olan lütesyumun 1 kilogramı için baş döndürücü bir sayı olan 1.200 ton kayaç arıtmak gerekir…”(sf. 21).

NADİR METALLER NEREDE

Paris Muahedesiyle global bir dönüşüme yol açan etrafa hassas bir güç geçişinin geleceği ender metallere bağlı olunca ve ender metaller de üstte değindiğimiz üzere çok ender olunca bu metallerin nizamlı tedariki nasıl sağlanabilecektir? Daha kritiği, bu metallerin temini hangi maliyetlere yol açmaktadır? Pitron’un kitabı da tam da bu mevzularda epeyce ufuk açıcı bilgiler sunuyor. Öncelikle, ender metallerin Batı’da merkezileşmediği, Güney Afrika’dan Rusya’ya ve Moğolistan’a, Türkiye’den Çin’e ve Kazakistan’a, Brezilya’dan, Bolivya ve Şili’ye, Arjantin’den Kongo Demokratik Cumhuriyeti’ne kadar geniş bir coğrafyaya dağıldığı görülmektedir (sf.7, 11, 16). Münasebetiyle, az metallerde Batı’nın
üstünlüğü kelam konusu değildir.

Diğer taraftan, az metallerin elde edilmesi etrafa kalıcı ziyanlara yol açan kimyasal süreçleri gerektirmektedir (sf.8-12). Dahası, karbon salınımını azaltmayı hedefleyen güç geçişini mümkün kılacak ender metallerin elde edilme sürecinde yapılan salınım, konvansiyonel güç kaynaklarını elde etmede yapılan salınımdan hayli fazladır (sf.26). Ayrıyeten güç tüketimi de hayli yüksektir. Örneğin, “…Elektrikli bir arabanın yalnızca üretim süreci konvansiyonel bir arabanın üretim sürecinden daha çok güç tüketir…” (sf.27). Öteki taraftan, bu metallerin çıkartılmasında, artık stratejik olan su talebi epeyce yüksek olduğu üzere kullanılan suyun kirlenmesi nedeniyle etrafa verdiği ziyanlar da hayli yüksektir (sf.10): “İş bu kadarla da kalmıyor: Ender toprak elementlerinden her bir tonun arıtılması için 30.000 metreküpten fazla su gerekiyor ve bu su kullanılır kullanmaz asitler ve ağır metallerle yükleniyor…” Münasebetiyle, ortada önemli bir paradoks vardır. Pitron’nun sözüyle, “…Herhangi bir güneş paneli, rüzgâr türbini, elektrikli otomobil ya da tasarruflu ampul, daha hizmete girmeden evvel bile bir ‘ilk günaha’ sahiptirler: Güç ve etraf açısından içler acısı bir bilanço sergilerler…”
(sf.18).

BATI ÜLKELERİNİN İKİ YÜZLÜ TAVRI

Batı burada da iki yüzlü bir hal stantlar. Kendi ülkelerinin bu çevresel felaketi yaşamaması için bu madenlerin kendi ülkelerinde çıkartılmasından tedrici bir formda vazgeçmiş, daha çok uygun fiyatla tedarik edilmesine ve bu eserlere yönelik yüksek teknolojinin geliştirilmesine odaklanmıştır. Bir öbür deyişle, Batılı ülkeler güç geçiş sürecinde az metallerin elde edilmesindeki çevresel yıkımın maliyetini Batı dışı ülkelere fatura etmeyi tercih etmiştir. Pitron da yaşanan bu ikiyüzlülüğe işaret etmektedir: “…Bu manada dijital teknolojilere ve yeni güç teknolojilerine geçiş en varlıklı sınıflar için bir geçiştir: Kirliliği daha güçlü kent merkezlerinden alıp bütün gerçek tesirlerini ve yükünü hissettireceği en sefil ve gözlerden uzak bölgelere taşır…” (sf.39).

Dolayısıyla, Batı’nın hesabı ender metallerde maliyeti Batı dışı ülkelere kaydırıp getiriyi Batılı ülkeleri, uzun vakitten beri tıkayan ekonomik durağanlıktan çıkartmak için kullanmak! Bunu da gizleme gereği bile duymadılar. Pitron’un belirttiği üzere, Dünya Bankası Başekonomisti Lawrence Summers tarafından 1991 yılında imzalanan “Summers Memo” ile “… gelişmiş iktisatların çevreyi kirleten sanayi kollarını ‘çevresel kirlenmenin büyük ölçüde düşük olduğu Afrika’daki az nüfuslu ülkeler başta olmak üzere’ fakir ülkelere ihraç etmeleri teklifinde bulunuyordu…” (sf.58). Bu tavsiye meyvelerini de verdi: “…Örneğin 19. yüzyılın ortasında dünya maden üretiminin %60’tan fazlasını temsil eden Avrupa, günümüzde fakat %3’ünü temsil ediyor. Tıpkı müşahede ABD için de geçerli; onların II. Dünya Savaşı ertesinde %40 olan hissesi günümüzde %5’ten azdır…” (sf.59).

Ancak, Batı bu tercihinin ekonomik maliyetleriyle artık yüzleşmektedir. Bu politikayı fırsata çeviren Çin, az metallerde sessiz bir halde ana inhisar haline gelmiştir (sf.76): “…Pekin dünyada tüketilen antimonun %54’ünü, indiyumun %58’ini, florun neredeyse %66’sını, vanadyumun %67’sini, doğal grafitin %73’ünü üretmektedir… Çin silisyumun %67’sini, germanyumun %83’ünü üretmektedir. Bu oran tungstende %86’ya, az toprak elementleri için de %85 ila %100’e varmaktadır…” Az toprak elementlerinin ana tedarikçileri yalnızca Çin ile de sonlu değildir (sf.76): “…Kongo Demokratik Cumhuriyeti kobaltın %63’ünü, Güney Afrika platinin %71, iridyumun %93, rodyumun %81 ve rytenyumun %94’ünü, Brezilya da niyobyumun %92’sini temin ediyor… Paladyumun %40’ını tek başına sağlayan Rusya ve Bor muhtaçlığının %48’ini karşılayan Türkiye bu ülkeler ortasında yer almaktadır.

MIKNATISI BIRAKTI, PEKİN’E TAŞINDI

Diğer taraftan, Çin tekelleşmeyi Batı’nın terk ettiği bir alanda tek boyutlu bir siyaset olarak el almadı. Tam bilakis, birbiri ile kontaklı yeni siyasetlerle alanı derinden dönüştürme yolunda sabırlı ve uzun vadeli stratejileri devreye soktu. Öncelikle, ender metallerde tekelleştikçe düşük dozda ender metal tedarikine ambargo uyguladı. Hedef, tedarikte zorlanacak işletmelerin üretim tesislerini Çin’e kaydırmalarını sağlamaktı. Bu ambargo ile bu unsurlara bağımlı üreticiler hammadde tedarikinde badire çektikçe Çin’in istediği noktaya kolay kolay geldiler (sf.103): “… Kendi ülkelerinde kalmak ve gereğince hammadde temin edememelerinden dolayı sanayi kuruluşlarını ağır aksak çalıştırmak ya da işletmelerini Çin’e taşımak ve gereken emtiaya hiçbir maniyle müsabakadan ulaşabilmek.” Birden fazla işletme bu strateji ile üretim tesislerini Çin’e taşıdılar. Örneğin, mıknatıs imalatında önde gelen Magnequench, 2006 yılında fabrikasını kapatır ve Pekin’in güneydoğusundaki Tianjin’e taşınır. (sf.142).

Bu evrede Çin’in ikinci stratejisi devreye girer. Üretim tesislerini Çin’e taşıyan firmalarla ortak yatırım teşebbüslerini, münasebetiyle ortak teknolojik inovasyon çalışmalarını başlatmak. Hasebiyle, bu taşınma ile yalnızca üretim taşınmasının ötesine geçerek teknoloji ve patent paylaşımını da artırmak amaçlanıyor. Zira Çin’in son gayesi bu eserler için yalnızca ana tedarikçi olma üstünlüğünü ele geçirmek değil, ayrıyeten az metallere dayalı yüksek teknolojili üretimde de üstünlüğü ele geçirmektir. Bu maksatla uyguladığı strateji meyvelerini verir. Örneğin, “…Pekin evvel yabancı sanayicileri ayartarak yahut zorla kendi topraklarına çekmiş, joint ventures yoluyla onlarla iştirakler kurmuş, akabinde da ‘ortak inovasyon’ ya da ‘yeniden inovasyon’ sürecini başlatmış ve bu sayede Japon ve Amerikan muhteşem mıknatıs imalatçılarının teknolojilerini ele geçirmişti.” (sf.121).

Dolayısıyla, Çin dünyadaki üretimi kendisine çektikçe, aslında araştırmaya ayırdığı devasa bütçelerle (2021 yılında 500 milyar dolar, sf.121) bu imkâna da kavuşmuş oldu. Dahası, Çin yalnızca bu eşgüdümlü siyasetlerle yetinmiyor, ayrıyeten ender metallerin Çin dışındaki üretimini de ithalat etmeye devam ediyor (sf.163): “…Örneğin Kongo Demokratik Cumhuriyeti’nden kobalt (%80’i ham halde ihraç edilip Çin’de arıtılıyor), nikel (Pekin bu metalin %35’ini rafine ediyor) ve lityum (dünya üretiminin %50 ila %70’i Çin’de dönüştürülmüştür) ithal ediyor…” Bir öbür deyişle, son periyodun iki dönüşümünün, yani güç geçişi ve dijital teknoloji derinliğinin gereksinim duyduğu az metallerin yalnızca monopolünü elinde bulundurmuyor, ayrıyeten bu teknolojilerin geliştirilmesi ve üretilmesindeki hissesini da daima artırıyor.

Kısacası, gelinen noktada dünyada ekonomik olarak bir tıkanma yaşanır ve son periyotta gelişmiş ülkeler ve gelişmekte olan ülkeler ortasındaki aralıklar daralırken bu daralmayı tekrar Batı lehine genişletecek bir kaldıraca Batı’nın muhtaçlık duyduğu açıktır. Esasen dijital teknolojilerde üstünlüğün Batı’da olduğu göz önüne alındığında Batı lehine asıl kırılma güç geçişi ile sağlanabilecektir. Hasebiyle, güç geçişi temiz bir etraf hassaslığından fazla Batı’nın teknolojik üstünlüğünü tekrar kazanmaya yönelik yeni ve epey uzun vadeli yeni bir atılımı olduğu görülmektedir. Fakat, bu atak o denli kolay bir atılım olmayacaktır. Zira Batı bu bağlamda yalnızca Çin’e karşı kıymetli bir mevzi kaybına uğramamış, öteki üretici ülkelerde yaşanan siyasi dönüşüm ve yerli üretim yaklaşımı da mevziiyi hayli genişletmiştir (sf.82): “…Yeni ortaya çıkan bu ‘metal riski’ yalnızca Çin’in ihracat siyasetlerine bağlı değil. Asya’da, Afrika’da, Latin Amerika’da maden kaynakları konusunda gitgide gelişen ve güçlenen milliyetçilik nedeniyle Batı’nın mevzileri giderek zayıflıyor.” Hasebiyle, günümüzde yapılan ve önümüzdeki devir devam edecek olan az metal savaşları bu kaybedilen mevzilerle temaslı olacaktır.

Gelinen noktada az metaller etrafında şekillenen global rekabet, sırf yeni bir hammadde uğraşı değil; kapitalizmin etraf, teknoloji ve güç münasebetleriyle kurduğu bağın yine tanımlandığı tarihî bir eşiğe işaret etmektedir. Güç geçişi ve dijitalleşme, telaffuz seviyesinde etraf hassaslığı ve sürdürülebilirlik argümanlarıyla sunulsa da, pratikte derin bir jeopolitik hesaplaşmayı ve eşitsiz bir maliyet dağılımını beraberinde getirmektedir. Az metallerin çıkarılması sürecinde ortaya çıkan çevresel yıkım, su krizi ve karbon salınımı, bu dönüşümün görünmeyen lakin en ağır bedellerini oluşturmaktadır. Böylelikle “yeşil” ve “temiz” olarak pazarlanan teknolojiler, daha üretim evresinde önemli bir ekolojik tahribatın taşıyıcısı hâline gelmektedir.

Bu tablo, Batı merkezli kapitalist sistemin uzun müddettir benimsediği maliyetleri etrafa ve etrafla birlikte Batı dışı coğrafyalara ihraç etme pratiğinin yeni bir tezahürüdür. Ender metallerin çıkarımında çevresel yüklerin Afrika, Latin Amerika ve Asya’ya kaydırılması; buna karşılık yüksek katma kıymetli teknolojilerin ve finansal getirilerin Batı’da toplanması, global eşitsizliğin yeni bir biçimini üretmektedir. Pitron’un değindiğimiz kitabında detaylı biçimde ortaya koyduğu bu yapı, etraf söylemi ile fiilî uygulamalar ortasındaki derin çelişkiyi görünür kılmaktadır. Bu istikametiyle güç geçişi, salt bir etraf siyaseti olmadığı, birebir vakitte kapitalizmin kendisini yine tahkim etme arayışı olduğu görülmektedir.

Öte yandan Çin örneği, bu yeni devrin güç istikrarlarını nasıl dönüştürdüğünü açık biçimde göstermektedir. Batı’nın çevresel baskılarla ya da maliyet hesaplarıyla terk ettiği alanlarda uzun vadeli, sabırlı ve çok katmanlı stratejiler geliştiren Çin; sadece ender metallerin tedarikinde değil, bu metallere dayalı yüksek teknolojilerin üretiminde de belirleyici bir aktör hâline gelmiştir. Hammadde ambargoları, üretim tesislerinin Çin’e çekilmesi, ortak yatırımlar yoluyla teknoloji transferi ve devasa Ar-Ge harcamaları, bu dönüşümün şuurlu ve bütüncül bir stratejiye dayandığını göstermektedir. Münasebetiyle günümüzde yaşanan az metal savaşları, klasik manada bir kaynak rekabetinden çok, teknolojik egemenlik ve üretim zincirlerinin denetimi üzerinden yürüyen bir güç çabasıdır.

Sonuç olarak, güç geçişi ve dijitalleşme çağında ender metaller etrafında şekillenen bu yeni jeopolitik sistem, kapitalizmin yeni yüzünü tüm çıplaklığıyla ortaya koymaktadır. Bu yüz, etraf telaffuzuyla örtülen lakin çevresel ve toplumsal maliyetleri derinleştiren; eşitsizlikleri azaltmak yerine yeni biçimlerde yine üreten bir yapıya işaret etmektedir. Önümüzdeki periyotta az metaller üzerinden yaşanacak tansiyonlar, sırf güç ve teknoloji siyasetlerinin değil, birebir vakitte global adalet, çevresel sürdürülebilirlik ve kalkınma anlayışlarının da yine sorgulanmasını zarurî kılacaktır.