Günün makalesi: İran eylemlerinde neden sol yok

“On günü aşkın bir müddettir İran’ın birçok kentinde halk tekrar ayakta. 2019 Kasım olaylarını hatırlatan, ama ondan farklı bir dinamikle gelişen bu isyanları tahminen de çok daha dikkatli ve farklı bir biçimde pahalandırmak gerekiyor.

Kasım 2019’da, “kanlı Kasım” olaylarında, Tahran’ın fakir mahallelerinde halk bankaları ateşe veriyordu. İhtilal Muhafızları’nın istekli kollarına ilişkin merkezler yakılıyor, çalışanlar greve çıkıyor, üniversiteler ise daha güçlü ve manalı sloganlarla sokağa dökülüyordu.

2025’in sonunda başlayan hareketler ise Tahran Kapalıçarşı’daki küçük esnaf ile başladı. Bu kesitin aslında tek bir talebi vardı: döviz kurunun sabitlenmesi. Zira her gün değişen kurla fiyatlandırma yapmak neredeyse imkânsız hâle gelmişti. Yıllardır yüzlerce emekçinin grevinde tek bir alt seviye yöneticinin bile misyondan alındığını görmezken, devlet bu sefer apar topar Merkez Bankası liderini değiştirdi.

Yurt dışında akbaba üzere dolaşan muhalefet bugün ülkenin eski hanedanı olan Pehlevi çatısı altında toplanmış durumda. Reza Pehlevi, İsrail ile açık ve yakın münasebetler içindeyken, İsrail Tahran’ı bombalarken halka sokağa dökülme daveti yapıyordu. Suudi ve İsrail sermayesiyle kurulmuş ve hâlâ faaliyet gösteren medya organları Pehlevi’yi parlatıyor, İran halkının aksiyonlarını manipülasyonla boğmaya çalışıyor. Bunun birinci işaretlerinden biri, yapay zekâ kullanılarak görüntülere Pehlevi yanlısı sloganların yerleştirilmesiydi. Bu durum bilhassa Azerbaycan bölgesini hareketlerden yabancılaştırıyor ve dışlıyor; çünkü Pehlevi, Fars şovenizmi nedeniyle Azerbaycan’da sevilmez.

Öte yandan Trump açıkça sokaktaki halka seslenirken, eski ABD Dışişleri Bakanı Mike Pompeo’nun attığı “Sokakta aksiyon yapan her İranlının yanında bir Mossad casusu yürüyor” tweet’i, iktidara sokaktaki canı burnunda halkı gerçek mermilerle öldürme meşruiyeti sundu. Resmî açıklamalara nazaran şu ana kadar yüzlerce kişi tutuklandı, onlarca kişi öldürüldü.

Üniversitelerin hareketlere iştiraki güçlü değil; atılan sloganlar eskisi üzere değil. Yılların baskısı ve zulmü, her başkaldırıyı vahşice bastırdığı için bugün gördüğümüz şey, mahalle seviyesinde bile örgütlülükten mahrum, bizatihi sokağa dökülmelerdir. Bir yandan yurt dışındaki Pehlevi yanlısı medya gençlere “sokağa çıkın” derken, Pehlevi’nin kendisi aksiyonların sekizinci gününde birinci iletisini verip “slogan atın” daveti yaptı. Bu tablo, muhalefetin kendisinin de örgütleme konusunda başarısız olduğunu gösteriyor.

5 Ocak 2023’te Gerçek web sitesinde çıkan yazımızda, İran’daki halk isyanlarının üzerinde muhalefet ismine uçuşan akbabaları anlatmıştık. Bunlara o günden beri katılan daha çok sayı oldu, birçoğu İran’da yıllarca güzel mevzilerde olan aktörler, atletler, gazetecilerdir, ve başkaları… İki yıl sonra halk tekrar sokaklarda; lakin değişen pek çok istikrar var. Değişmeyen tek şey ise halkın ekmek hengamesi.

Yıllardır artan ve giderek tesiri daha derinden hissedilen ambargolar, ülkenin altyapısını geri bıraktı, hayatı sürdürülemez hâle getirdi. Geçen yaz, birçok kentte saatler süren elektrik kesintileri yaşandı; içme suyu en kritik sorunlardan biri hâline geldi. Hava kirliliği artık sırf büyük kentleri değil, köylere kadar uzanan bir tesir yaratarak halkı en temel haklarından yoksun bırakıyor.

Buna ek olarak, ülkede iki farklı döviz kurunun uygulanması, devletin muhakkak dallara ucuz kur sağlaması, sistematik yozlaşmaları besledi. Bu ayrıcalıklı kur siyaseti, sermayenin belli kısımlarda ağırlaşmasına yol açarken, halkın sırtına daha ağır bir ekonomik yük bindirdi.

Öte yandan, İsrail İran’ı bombaladığında devletin halkı sığınaksız bırakması, en temel güvenlik gereksinimlerine dair rastgele bir plan ortaya koyamaması, kopuşu daha da derinleştirdi. Bombardıman anlarında bile halka otomatik olarak başörtüsü ihtar bildirilerinin gönderilmesi, devletin önceliklerinin ne olduğuna dair güçlü bir göstergeydi. Bu tablo, halkın devletten sırf fakirleşerek değil, siyasal ve duygusal olarak da daha fazla kopmasına neden oldu.

Eylemlerin birinci gününde devlet “dinlemeye hazırız” derken, çabucak akabinde “itirazcı” ile “çapulcu” ortasında şuurlu bir ayrım kurdu. Aksiyoncu halkı “esnaf”tan ayırarak legal ve gayrimeşru aksiyon ayrımı yarattı; böylelikle bir defa daha personel sınıfına sırtını döndü. Bu lisan, krizi yatıştırmak yerine derinleştiren, halkı bölerek yönetmeye dayalı eski bir refleksin yine sahneye çıkışından diğer bir şey değildi.

Mahsa Emini isyanından sonra bayanların elde ettiği görece özgürlük, bilhassa giyim-kuşam alanında, büyük umutlar yaratmıştı. Kanunlar değişmemiş olsa da, resmî kurumlarda hâlâ tıpkı kurallar geçerli olsa da, “ahlak polisi” kavramının fiilen gevşediği açıkça görülüyor. Bu kazanımı manipüle etmeye çok çalıştılar; fakat bayanlar yolundan sapmadan taleplerinin değerli bir kısmını elde etmeyi başardı denilebilir.

Bugün İran’da yaşananlar ne dışarıdan beslenen bir “rejim değişikliği” senaryosudur ne de kolay bir öfke patlamasıdır. Bu tablo, yıllar boyunca ambargolarla çürütülmüş bir altyapının, sistematik fakirleştirmenin, derinleşen sınıfsal eşitsizliklerin ve siyasal körlüğün birikmiş sonucudur. Tıpkı vakitte İslam Cumhuriyeti’nin istibdadı altında en küçük örgütlenme biçimlerinin dahi yok edilmesinin direkt eseridir. Medyanın gece gündüz emekçi sınıfının aleyhine olan siyasetleri parlatması, emeği görünmez kılması ve tertibi yasallaştırması bu sürecin ayrılmaz bir kesimidir.

Solun İran muhalefeti içinde yer almaması, sistematik biçimde izole edilmesi ve hatta yurt dışında dahi gerçek bir desteğinin bulunmaması, bugün yaşanan hareketlerin en büyük açmazlarından birini oluşturmaktadır. Trump ve başka akbabalar fırsat kollarken, sokaklarda öldürülen bu fakir halkın kendi yolunu bulabilmesi için bugün enternasyonal solun çok daha güçlü bir hatta sahip olması elzemdir”