38 kuşağından bir tanıklık: Cahit Kayra: ‘İsyan etmeliydim’

Maliye Müfettişliği, CHP Milletvekilliği, Güç ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı başta olmak üzere birçok misyonda bulunan ve Türkiye’nin siyasal, toplumsal hayatının neredeyse tamamına tanıklık eden devlet adamı, siyasetçi, araştırmacı muharrir Cahit Kayra’yı, 30 Ocak 2021 günü 104 yaşında yitirdik. Kayra çok taraflı, sorumluluklarını taşımayı bilen, çalışkan bir aydındı. O, farklı çevrelerden beşerlerle, uzun soluklu dostluklar kurabilmiş, hoşgörülü, kendine, yaşadıklarına dışarıdan, üstten bakabilen, mevki, zenginlik hırsları olmayan bir insan, bir filozoftu.

Bir muharrir onu şöyle betimlemişti: “Moda’da yaşıyorsanız ya da yolunuz o tarafa düşmüş ise ileri yaşına karşın Moda Caddesi’nde dimdik yürüyen, hafızası berrak, kasketli bir adam görürdünüz. Yıllara meydan okurcasına ayakta duran, üreten, kitaplar yazan bir ulu çınardan kelam ediyoruz; Cahit Kayra’dan…”

İstanbul Modalı olmak ve Tarihçi Kitabevi Kayra’nın ömrünün değerli bir kesimiydi. 2025’te kaybettiğimiz sevgili arkadaşım Cüneyt Akalın, Kayra’yı Bilim ve Ütopya dergisi için hazırladığım “İz Bırakanlar” evrakına konuk etmemi önermişti. Cüneyt Akalın da bir Moda severdi ve Kayra’ya çok bedel veriyordu.

Cahit Kayra ile 7 Mayıs 2005 günü, ömrünü, onun hayatıyla örtüşen ülkemizin yakın tarihini, yaşama yüklediği manası konuştuk: “Yaşam fevkalâde hoş bir şey. Herkes yaşama karşılık vermek zorunda, mevt mecburiliği var. Kimi varlıklı olmaya çalışarak bu karşılığı verir. Kimi bilim ya da sanatla uğraşır. Kimi dindar olur, kimi cümbüşe düşkün olabilir. Bir aydının yaşama karşılık vermesi, toplumuna karşı vazifelerini yerine getirmesidir. Toplumun büyük meseleleri varsa aydının şahsî meselelerle uğraşması, örneğin buhranını anlatması bence dengeli değil. Tahminen İsveç üzere ülkelerde bu tarif değişebilir. Türkiye üzere ülkelerde aydın, toplum problemlerine ilgi gösteren kişidir. Bir insanın toplumdaki sefalete kayıtsız kalması düşünülemez.”

“İSYAN ETMELİYDİM”

Cahit Kayra, görüşmemizde Atatürk periyoduyla, onu izleyen periyodu karşılaştırdı. Atatürk ihtilallerinin kazanımlarını koruyup geliştirememiş olmaktan ötürü hem kendini hem de jenerasyonunu sorumlu tutuğunu söyledi. 38 Nesli isimli anı kitabının ana bildirisinin bu niyet olduğunu vurguladı:

“Ben 38 jenerasyonunun bir parçasıyım, uzun müddet bürokrat ve siyasetçi olarak sorumluluk aldım. Kitabımın bir argümanı var: 38 nesli makûs bir nesil oldu. Bu jenerasyon sorumlu davranmamış, ahlakının gereğini yerine getirmemiştir. Bizden evvelkilere 1908 jenerasyonu diyebiliriz, onlar savaşların, kıtlıkların, zorlukların, fedakârlıkların içinden gelmiş ve büyük işler başarmışlar.

“1920’lerde Mustafa Kemal ve arkadaşlarının yaptıkları dünya çapında tek… Biz Kurtuluş Savaşımızla tüm ezilen uluslara örnek olduk. Ama Atatürk’ün vefatından sonra ülke idaresini devralanlar, bir manada çok sevdiğim ve takdir ettiğim İnönü de bunların içindedir, muvaffakiyetleri devam ettiremediler. İnönü, Köy Enstitüleri’nin kapatılmasını engelleyecek gücünün olmadığını, Anadolu eşrafına direnç edemediğini açıkladı.

“Atatürk, etrafını etkileyebiliyor. Böylelikle gücünü artırıyordu. İnönü de bu özellik yok. İnönü’nün de kimi güçlü tarafları var: örneğin belleği çok güçlü, çok şey biliyor… Çok partili sisteme geçişi biraz geciktirebilirdi; yapamadı. Dış ve iç baskılara karşı koyamadı. Ondan sonra gelen siyasetçiler ise daha sorumsuzca hareket ettiler ve 1950’den sonraki bedelli vakit büyük ölçüde yitirilmiş oldu.

“Türkiye’nin asıl sorunu, bütün dünya topluluklarında olduğu üzere, çağdaş insan yetiştirmektir. Artık, her gün çağdaşlıktan ödün vermekte olan toplumsal yapımız, 1950 sonrası siyasetçilerin bu sıkıntıya şuurlu ya da bilinçsiz olarak olumlu cevap vermemiş olmalarının sonucudur. Artık, muvaffakiyetle kurulmuş bu bina yıkılmaya çalışılıyor. Bürokraside, siyasette tesadüflerle muhakkak mevkilerde, sorumluluk aldığım halde, geriye dönüp baktığım vakit, bu haksızlık denizindeki çirkinliklerle savaşmakta, kendime düşen vazifesi yerine getirmediğimi görüyorum. Yıkma teşebbüsleri başladığında isyan etmeli ya da isyan edenlere katılmalıydım.”

MİLLİYETÇİ VE DEVLETÇİ OLARAK YETİŞTİRİLİYOR

1917 yılının Mart ayında İstanbul’da doğan Cahit Kayra, Trabzonlu bir aileden geliyor. Aile, 1. Dünya Savaşı içinde 1916’da Trabzon’dan İstanbul’a göçüyor. Babası Ali Lütfi Bey, annesi Kadriye Hanım ve dayısı İttihatçıların Trabzon Mebusu Naci Yamaç’tır. Üç erkek iki kız kardeştirler.

Kayra, Osmanlı İmparatorluğu çökerken doğuyor fakat Atatürk periyodunun heyecanları, sevinci ve en kıymetlisi de garantisi içinde büyüyor. Babası rüştiye mezunu, -Kayra’nın tanımlamasıyla- “talihsiz bir tüccar”. 1929’da tüm servetini kaybediyor ve kısa müddet sonra da ölüyor.

2004’te, 101 yaşında vefat eden abla Mediha Kayra, ailedeki en değerli kişi. Bütün aileyi o, ayakta tutuyor. Cahit Kayra’nın bayanlara karşı duyduğu büyük hürmetin kaynağında ablası Mediha Kayra var. Ablası ona, Osmanlı’nın dramını, cehalet ve yobazlığın karanlık dünyasını, okulun, okumanın faziletlerini anlatıyor. Mediha Kayra, öğretmen okulunu bitirir bitirmez, 22 yaşında, yeni kurulan Feyziati ( daha sonraki yıllarda ismi Boğaziçi olarak değiştiriliyor) okulunun kızlar kısmına, müdür olarak atanıyor. Cahit Kayra, da birebir okulda okuyor. Babasının hali vakti yeterliyken yatılı; daha sonra gündüzlü olarak… Ablasının müdür olması nedeniyle para ödemeden…

MÜLKİYE

Kayra, 1934’te Mülkiye’nin imtihanını dördüncü olarak kazanır. O yıllarda Mülkiye para ödemeden yatılı olarak okunan bir yüksekokuldur. Öğrencilere her sene bir grup elbise verilir. İstanbul Yıldız’da olan okul 1937’de üç gün süren bir tren seyahatiyle Ankara’ya taşınır, ismi da Siyasal Bilgiler olarak değiştirilir. 500 şahıstan fazla olan okul mevcudu o günlerin Ankara’sının nüfusunu artırır. Sınıflarında bir tane kız öğrenci vardır. Cahit Kayra 1938 Haziran’ında Okulu bitirerek Maliye müfettişi olur.

Kayra tüm eğitim sürecini ve fikir sistemini/felsefesini şöyle değerlendirmişti:

“Biz milliyetçi ve devletçi olarak yetiştirildik. Laik Cumhuriyete inanılmaz inancımız ve bağlılığımız vardı. Sosyalist kanıyı ve toplumsal gerçekliği 40 yaşından sonra öğrendik. Benim yetişme biçimimde olan beşerler için, ömür dürtüsü durmadan çalışmaktır. Böylelikle bir işe yaradığımızı, ömrümüze bir cevap verebileceğimizi düşünürüz. Bu çeşit çalışanlar bir şey ürettiklerine inanırlar. Bu da onların hakkıdır.

“Mehmet Emin Erişirgil -1908 jenerasyonunun kıymetli, idealist isimlerindendir; sonraki yıllarda hükümetlerde de yer aldı- Mülkiye’nin müdürü, mezuniyet törenimizde bize olan bildirisini şöyle açıklamıştı: ‘Siz devlet memuru olacaksınız, devlete hizmet edeceksiniz’ bu kelam benim başıma yer etti. Olağan, hizmet ederken mahir olmak düzgün hizmet etmek var, bu öbür bir şey. Danıştay kararlarını, kanunların unsurlarını bilen, tahkikatlar yapan uygun bir maliye müfettişi olmadım.

“Ama maliye müfettişliği hoş bir iştir, bana da çok şey verdi. Hakkâri’ye kadar gittim. Köyleri dolaşırken karşı karşıya kaldığım beşerler bende bir yandan acıma bir yandan da daha karmaşık hisler oluşturdu. Kendimi giderek Yakup Kadri’nin Yaban’ındaki, bir kolunu savaşta yitirmiş olan köy öğretmeninin küskünlüğüne kaptırır üzere oldum. Lakin tekrar de Bilecik’in yaylalarındaki cılız eserinden hisse aldığımız yoksul köylüye acıdım. Eskişehir’in güçlü, toprak sahibi, besili çiftçilerine, ağalarına zımnî bir düşmanlık duydum.”

“BİZ BATILI DEĞİLDİK”

1948’de Memduh Aytür ve Burhan Ulutan’la birlikte İngiltere’ye staja gönderilirler. İngiltere’de birçok şeyden etkilenirler lakin Türkiye’yi, Türkçeyi çok özlemiş olarak dönerler. Cahit Kayra, Batı’yla ilgili olarak şu saptamayı yapıyor: “Biz Batılı değildik. Ancak vakit geçtikçe Doğulu da olmadığımızın şuuruna varacaktık.” O yıllarda, Köy Enstitüleri, Halk Konutları kapatılır; binlerce kitaplık dağıtılır. Toplumdan kıymetli bir muhalif ses çıkmaz.

1960-1963 yılları… Ankara’da değerli olaylar olmaktadır:

“İsviçre’den Ankara’ya döndüğü vakit 1964 yılında, Maliye Bakanı’na, gümrük tarifelerini değiştirmeyi önerir. “Ne ülkemizi koruyabiliyor ne de vergi alabiliyorduk. Binlerce unsur ve kanun vardı. Benimle birlikte çalışmak üzere altmış kişi görevlendirildi ve Gümrük tarifelerini değiştirdik. Bu çok başarılı bir çalışma oldu. Sonucu Kabine’ye götürdük. Başbakan İsmet İnönü… Bakan Ferit Melen, ‘Paşa’ya sen anlat’ dedi. Beni dinleyen İnönü, kendine mahsus konuşmasıyla ‘Demek ki bizim Lozan’da kazandıklarımız kaybedilmiş!’ dedi. Taslağa itiraz edenler oldu. Paşa onları ikna etti ve tüm üyeler imza ettiler.”

Cahit Kayra çok sevdiği İsmet İnönü’ye ait şöyle bir kıymetlendirme yaptı: “İnönü bahtımızdır ancak tarih İnönü’nün hesabını daha tam olarak yapmadı.”

BORÇLANMA

Cahit Kayra’ya borçlar konusunda ne düşündüğünü de sormuştum. Cevabı şöyle oldu:

“Benim ve arkadaşlarımın uğraşı; borçlanma şartlarının güzel olması, ağır olmaması, borçlanılan fonların âlâ kullanılmasını sağlamak ve gereksiz yere gelecek için oluşabilecek tehlikeleri önlemekti. Bizim vaktimizde Hazine’deki vazifeliler, en küçük borç mutabakatı yapılırken kuruşun hesabı üzerinde dururlardı. Kendi çıkarımızı hiçbir vakit düşünmeden küçük maaşlarımızla bizi yetiştiren topluma karşı vazifelerimizi yapmaya çalışırdık. Kavgamız buydu.

“Bugün ortam ve şartlar tümüyle değişmiş görünüyor. Bilhassa 1985 sonrası hükümetler, uyguladıkları borçlanma siyasetlerinin sonucu, Türkiye’yi, Cumhuriyet tarihinde şimdiye kadar görülmemiş biçimde yabancı güçlerin oyuncağı haline getirmiş bulunuyor. 1985 sonrası başlayan periyodun -tüketim, ithalat, faiz- kıskacı ile bugün getirildiği çöküntüyü o tarihlerde kestirim edemezdik. Türk iktisadının içi, bu siyaset yüzünden, gelişiyor sanısı altında boşaldı.”

EMEKLİLİK YAŞAMI

Emeklilik hayatı hastalıklar başlayıncaya 1995’e kadar, çok hoş geçer. Tetkik Kurulu’nda iken mesleğe ait kitaplar yazmıştır. Emekli olduktan sonra Bodrum’da yazmaya başlar. Yazdıklarını Cevdet Kudret ve Mina Urgan’a gösterir. Her ikisi de devam etmesini söylerler. Araştırma, çeviri, hikaye, anı üzere değişik tiplerde müellif. Kayra’nın emeklilik ömrüne ait yorumu ise şöyle:

“Emeklilik bir sonbahar akşamı üzeredir ve bir sonbahar bahçesinde yaşanır. Meyveleri toplanmış, yaprakları yeşilden solgun kızıla dönüşmüş yorgun ağaçlar… Sakinliğin ve mağlubiyetin ürkek fısıltıları… Ve her adımın bir ötesinde sizi bıkmadan yakınmadan bekleyen anılarınız…”

Cahit Kayra, onu adım adım izleyen anılarla geçinmenin, en hoş yolunu bulmuş, onları kâğıda geçirerek yok olmaktan kurtarıyor; kaybettiği yakınlarını, dostlarını böylelikle bir biçimde yaşatıyor. Bizlere de keyifle okunacak, dersler çıkarılacak kitaplar ulaştırıyor.

Cahit Kayra’yı, tüm hizmet ve yapıtları için hürmet ve minnetle anıyorum.

Kaynak: Feyziye Özberk, Bilim ve Ütopya dergisi, İz Bırakanlar belgesi, Cahit Kayra, Sayı:134, Ağustos 2005.

Feyziye Özberk